حس حضور در معماری مساجد؛ از صفویه تا قاجار در شهر تبریز

حس حضور در فضای معماری، از جمله مهمترین ابعاد ادراکی است که رابطه ای عمیق میان انسان و محیط بنا می سازد. این حس، به ویژه در فضاهای قدسی همچون مسجد از مهمترین شاخصهای کیفیت فضایی و تجربه انسانی است. در تاریخ معماری اسلامی، ایران، مساجد هر دوره تاریخی بازتابی از نگرش آن زمان به امر قدسی و نسبت انسان با فضا هستند. پژوهش حاضر با رویکرد پدیدارشناسانه به مقایسه تطبیقی حس حضور در دو مسجد تاریخی شهر تبریز از دو دوره صفوی و قاجار می پردازد. مسجد ظهیریه نمونه ای از بیان فضایی دوران صفوی و مسجد کریم خان (نمونه ای از گرایش های فضایی و اجتماعی قاجار) با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و تحلیل شاخصهای کیفی پدیدارشناسانه مانند نور، مقیاس، سکوت، جهت مندی و تجربه ی حسی داده ها استخراج و در قالب جدول تطبیقی و نمودار راداری مقایسه شده اند. نتایج نشان می دهد که در مسجد ظهیریه، ساختار متمرکز، نورپردازی درونی، سادگی هندسی و محوریت قبله، حس حضوری، آرام قدسی و درون گرایانه ایجاد می کند؛ در حالی که مسجد کریم خان با حیاط باز، تنوع فضایی و ارتباط مستقیم با بافت شهری تجربه ای بیرونی، اجتماعی تر و حسی تر از حضور را رقم می زند. معماری صفوی با جهت گیری درون گرا تاکید بر سکون و هندسه، قدسی بستر مناسبی برای حضور متعالی فراهم می کرده، در حالی که فضای مسجد قاجاری با عناصر جمعی، نور مستقیم و پیوند با بافت شهری نوع متفاوتی از حضور بیشتر مبتنی بر مشارکت و بدن مندی را القا می کند. این تمایزها ریشه در تحولات، نگرشی زیبایی شناسی و کارکردی دو دوره تاریخی دارند.

کلیدواژه ها:

پدیدارشناسی ، حس حضور ، مسجد ، صفوی ، قاجار ، ادراک فضا