بررسی دلالتهای معنایی کتیبه های معماری تیموری با رویکرد نشانه شناسی تاریخی الگ گرابار

کتیبه نگاری در معماری اسلامی ابعاد گوناگونی فراتر از آرایه های تزئینی صرف دارد و کتیبه ها علاوه بر نقش زیبایی شناختی حامل اطلاعاتی ارزشمند از شرایط اجتماعی، سیاسی، مذهبی و فرهنگی دوره خود هستند. دوران تیموری (۷۷۱-۹۱۱ ه.ق) با دوگانگی ها و همگرایی های متعددی چون تمایلات مغولی اسلامی، تسنن، تشیع و فراگیری تصوف همراه بوده که در کتیبه های معماری این دوره بازتاب یافته است. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل نشانه شناختی دلالتهای معنایی کتیبه های معماری تیموری با رویکرد الگ گرابار و تبیین چگونگی بازتاب و تاثیرگذاری متقابل آنها بر تحولات اجتماعی، سیاسی، مذهبی و فرهنگی عصر تیموری است. روش پژوهش، تاریخی-تحلیلی با رویکرد نشانه شناسی تاریخی است که در آن کتیبه ها از منظر صوری (نوع خط، ترکیب بندی، رنگ، مصالح و محتوایی) و مضامین طبقه بندی و سپس ارتباط دوسویه آنها با زمینه های اجتماعی فرهنگی تحلیل شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که کتیبه های معماری تیموری متونی چندلایه هستند که روابط پیچیده، قدرت، هویت و مذهب را بازتاب می دهند. حضور تدریجی عناصر شیعی در کتیبه ها بیانگر روند گرایش جامعه به تشیع است که زمینه ساز تحولات مذهبی عصر صفوی شد. جریان های تصوف به ویژه نقشبندیه حروفیه و آیین فتوت تاثیر عمیقی بر محتوا و فرم کتیبه ها گذاشته اند. همچنین استفاده گسترده از زبان فارسی در کتیبه ها نقشی اساسی در بازتعریف هویت ایرانی اسلامی پس از حمله مغول داشته است. کتیبه ها با کارکردهای چندگانه، خود ابزاری مهم برای مشروعیت بخشی به حاکمیت، ترویج مذهب، آموزش عمومی و حفظ حافظه تاریخی بوده اند.

کلیدواژه ها:

کتیبه نگاری معماری ، تیموری ، نشانه شناسی تاریخی ، الگ گرابار ، هویت ایرانی اسلامی