معماری در عصر تنش بازآفرینی،روان خیال و معنا در دل بحران (پیشنهادی مفهومی با مدل ATADO برای طراحی پناهگاه های روانی شهری)

در مواجهه با بحرانهای فزاینده روانی و اجتماعی در کلان شهرهایی همچون تهران معماری میتواند نقشی فراتر از خلق کالبد ایفا کند و به ابزاری برای تنظیم،روان بازسازی خیال و احیای حس معنا بدل شود این مقاله با تکیه بر مدل مفهومی ATADO و رویکردی میان رشته ای به واکاوی ضرورت طراحی پناهگاههای روانی محله ای در بستر بافت شهری ایران می پردازد. در بخش مبانی نظری به بررسی ظرفیتهای معماری سنتی ایرانی اسلامی در خلق فضاهای آرامش بخش پرداخته شده است؛ فضاهایی چون مسجد باغ ایرانی خانقاه و زاویه که با ویژگیهایی چون نور هدایت شده فرمهای منحنی محرمیت و سکوت امکان مراقبه و تعادل روانی را فراهم میساختند. سپس پروژه ای مفهومی با عنوان پناهگاه خیال معرفی شده است که بر اساس چهار مولفه مدل ATADO— تنظیم دوپامینی خیال و ناخودآگاه فضای معنایی و تعادل روانی طراحی گردیده و قابلیت استقرار در مقیاس محله ای را داراست. نتایج این پژوهش نشان میدهد که بازگشت به اصول هویتی حسی و فرهنگی معماری ایرانی میتواند راهکاری موثر برای پاسخ به نیازهای روان شناختی انسان معاصر در دل بحرانهای شهری باشد پناهگاه «خیال تنها یک فضای فیزیکی نیست، بلکه دعوتی است به بازگشت به خویشتن سکوت، حضور و خیال واژگان کلیدی پناهگاه روانی،خیال معماری ایرانی اسلامی مدل ATADO سلامت،روان طراحی محله محور مقدمه و بیان مسئله با گسترش تهدیدات امنیتی آلودگیهای روانی و اختلالات هیجانی در کلان شهرهایی چون،تهران، کیفیت زیست روانی ساکنان به طور جدی تحت تاثیر قرار گرفته است حملات،نظامی صدای انفجار و ناامنیهای منطقه ای همچون تجاوز اخیر رژیم صهیونیستی به پایتخت،ایران نه تنها زیرساختهای فیزیکی بلکه بنیانهای روانی شهروندان را متزلزل ساخته است. این تجربه ی زیسته به ویژه برای کودکان،زنان سالمندان و اقشار آسیب پذیر به شکل اختلال،خواب اضطراب مزمن، بی قراری و حتی قطع ارتباط با خیال و امید بروز میکند بهمنی، ۱۴۰۰؛ یوسفی، ۱۳۹۹) در این میان جای خالی فضاهایی که بتوانند پناهگاهی برای روان انسان باشند بیش از پیش احساس میشود فضاهایی که نه فقط مامنی،فیزیکی، بلکه آرامگاهی درونی باشند؛ جایی برای نفس کشیدن،روان خیال پردازی،مکث خلوت و بازسازی احساس امنیت اگرچه معماری سنتی ایران با ساختارهای محرم مرکزگرا باغ محور و معناگرا چنین کارکردهایی را در بطن خود داشته است قبادیان، ۱۳۹۲)، معماری معاصر غالبا از این ساحت غافل مانده و تنها به زیبایی شناسی یا عملکرد بسنده کرده است. این غفلت در دوران بحران و جنگ، بیش از هر زمان آسیب زا است. مسئله اصلی این پژوهش نبود فضاهای کوچک مقیاس محله محور و آرام ساز برای مراقبت روانی از انسان شهری در دل بحران هاست این مقاله در تلاش است نشان دهد که بازخوانی مولفههای معماری سنتی و ترکیب آن با نیازهای روان شناختی،امروز میتواند به خلق فضایی مفهومی با عنوان پناهگاه خیال بینجامد؛ پناهگاهی که حضور، معنا و آرامش را به روان مجروح شهر بازمی گرداند. سوال اصلی پژوهش این است چه الگوهای فضایی میتوانند در بافت شهری،تهران به ویژه در شرایط بحران و جنگ به عنوان پناهگاه روانی با کارکرد آرام سازی، تخلیه هیجانی و بازیابی خیال عمل کنند؟ پیشینه نظری و مطالعات پیشین پژوهش حاضر در تقاطع سه حوزه ی اصلی شکل گرفته است ۱ روان شناسی محیطی و سلامت روان ۲ معماری ایرانی اسلامی ۳ طراحی فضاهای کوچک مقیاس با رویکرد درمانگراما در عین تکیه بر مطالعات پیشین، تلاش دارد خلایی را پوشش دهد که تاکنون کمتر به صورت مستقیم بدان پرداخته شده است؛ یعنی طراحی پناهگاهی روانی در مقیاس محله ای در مواجهه با بحرانهایی همچون جنگ ATADO با ترکیب معماری سنتی و مدل تنظیم روان بر پایه ی ۲٫۱ مطالعات مرتبط با روان شناسی محیطی و فضاهای آرامش بخش مطالعات بسیاری به تاثیر محیطهای فیزیکی بر سلامت روان پرداخته اند. نظریه های مربوط به تنظیم تحریک حسی، تئوری همگی به این نکته اشاره دارند که ۱۹۹۱ Ulrich و تئوری احیای روانی ۱۹۸۹,Kaplan & Kaplanبازسازی توجه محیطهای طبیعی نور ملایم،سکوت فرمهای منحنی و احساس امنیت میتوانند بر،اضطراب افسردگی و خستگی ذهنی اثر مثبت بگذارند. در ایران نیز پژوهشهایی نظیر یوسفی (۱۳۹۹ با عنوان فضاهای آرامش در معماری اسلامی و سلاجقه (۱۳۹۸) با تمرکز بر معماری و سلامت روان به بررسی نقش فرم و سازمان فضایی در کاهش اضطراب روان شناختی پرداخته اند. با این حال، این مطالعات غالبا نظری اند و کمتر به طراحی مفهومی و اجرایی در بستر بحران زده تهران پرداخته اند. ۲٫۲ مطالعات مرتبط با معماری ایرانی اسلامی و سکونت روان برخی منابع کلیدی در این حوزه عبارتند از قبادیان (۱۳۹۲) در نظری به معماری که بر هویتمندی فضا، مرکزگرایی و محرمیت تاکید دارد؛ طباطبایی (۱۳۸۳) در تفسیر المیزان که مفهوم مکان به مثابه آیه را از منظر حکمت اسلامی تبیین میکند؛ و دینانی (۱۳۹۰)، که در آثارش بر ظرفیت عرفان در بازسازی معنا در فضا تاکید می ورزد. این منابع، بستر فلسفی-زیباشناختی مهمی برای طراحی فضاهایی همچون پناهگاه خیال فراهم میسازند. ۲,۳ مطالعات میان رشته ای و خلا موجود پژوهشهای معاصری همچون مطالعات طراحی بازی درمانی در فضاهای کودک (قربانی، ۱۴۰۰) و پژوهشهایی درباره معماری درمانگر در بافتهای جنگ زده نادری (۱۳۹۷، نشان داده اند که فضا نه تنها درمانگر،روان بلکه سازنده هویت و حافظه جمعی است. با این حال در هیچ یک از این مطالعات به ترکیب هم زمان الگوهای معماری سنتی نیاز روانی پس از بحران جنگ و با اصول معماری ایرانی-ATADO طراحی محله محور در تهران توجهی مستقیم نشده است. پژوهش حاضر، با تلفیق مدل اسلامی، تلاش دارد این خلا مفهومی و کاربردی را پوشش دهد و الگویی قابل تکرار برای بازآفرینی پناهگاه های کوچک روانی در دل بحران ارائه دهد روش پژوهش

کلیدواژه ها:

معماری ، تنش ، بازآفرینی ، روان خیال ، معنا ، پناهگاه روانی ، مدل ATADO ، شهری