تبیین شایسته‎سالاری و مولفه‎های شایستگی براساس عقلانیت اسلامی

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: امروزه آهنگ توجه به موضوع شایستگی در بخش دولتی شتاب گرفته و دولت‎ها، شایستگی را به عنوان اهرمی جهت ارتقای بهره‎وری خود در نظر گرفته‎اند. وجود نظام شایسته‎سالاری در هر کشوری، موجب افزایش مقبولیت و مشروعیت آن نظام سیاسی خواهد بود. ازاین رو، شناسایی و انتصاب افراد شایسته در سازمان های دولتی، اصلی ترین وظیفه نظام حاکم می باشد که پیش نیاز این دو اقدام کلیدی، تعریف و تبیین شایستگی مورد نیاز برای مناصب است. هم‎اکنون پس از گذشت پنج دهه از پیروزی انقلاب اسلامی و شکل‎گیری نظام جمهوری اسلامی و در آستانه تحقق دولت اسلامی در ایران، اصلاح نظام مدیریتی از خواسته‎های بحق مردم می باشد که یکی از مهم‎ترین لوازم آن، توجه به اصل شایسته‎سالاری است. اما هر بررسی و مطالعه‎ای درخصوص شایسته‎سالاری، به تعیین چگونگی تفکر در مورد آن نیاز دارد که متاثر از مبانی و ارزش‎های حاکم بر آن نظام است. اینکه چه الزاماتی در بررسی شایسته‎سالاری در نظر گرفته شود، چگونه نسبت به آنها فکر شود، عوامل، اجزا و دامنه بررسی آن چه باشد و... باید پیش از بررسی شایسته‎سالاری مدنظر قرار گیرند. پس از آنکه رحیمی و همکاران (۱۴۰۰ و ۱۴۰۱) در پژوهشی، چهارچوب عقلانیت را مبتنی بر آموزه‎های اسلامی (آیات و روایات) همراه با دلالت‎های آن در مدیریت دولتی ارائه نمودند، رحیمی و موید صفاری (۱۴۰۲) در پژوهش دیگری براساس چهارچوب یادشده، نظام بوروکراسی و عقلانیت بوروکراتیک را به چالش کشیدند و طی آن، دو راهبرد -یکی کوتاه-مدت و یکی بلندمدت- برای برون‎رفت از این نظام و آسیب‎های آن و حرکت به سمت نظام مبتنی بر عقلانیت اسلامی ارائه کردند. راهبرد بلندمدت مطرح شده عبارت از جذب و بهکارگماری افراد شایسته (براساس عقلانیت اسلامی) در نظام بوروکراسی بود که به تحول و ارتقای آن منجر خواهد شد. در این پژوهش براساس چهارچوب عقلانیت اسلامی، مفهوم شایسته‎سالاری و مولفه‎های آن ارائه و سازوکاری برای تحقق آن پیشنهاد شده است.تحقیق حاضر یک پژوهش کیفی با فلسفه تفسیری، رویکرد استفهامی، جهت‎گیری بنیادی و از نوع کتابخانه‎ای می‎باشد که با راهبرد دلالت‎پژوهی صورت گرفته است. برای پیاده‎سازی این روش، چهارچوب عقلانیت اسلامی به عنوان دانش مبدا و مفهوم شایستگی به عنوان دانش مقصد در نظر گرفته شده است. عقلانیت از منظر آموزه‎های اسلامی (آیات و روایات) دارای سه بعد عمده می‎باشد که عبارت اند از: زمینه‎های شکوفایی عقلانیت، ساحت‎های شکوفایی عقلانیت، و پیامدهای شکوفایی عقلانیت.تصویر۱: چهارچوب مفهومی عقلانیت اسلامیبراساس چهارچوب عقلانیت اسلامی، سه محور اساسی شایستگی متناسب با سه ساحت وجود انسان که اندیشه‎، صفات و افعال هستند بهترتیب شایستگی‎های هوشی، شایستگی‎های اخلاقی، و شایستگی‎های تخصصی و حرفه‎ای می‎باشند. شایستگی‎های هوشی[۱] شایستگی‎های هوشی در ساحت اندیشه به عنوان شروط لازم و حداقل عقلانیت اسلامی مطرح هستند که حول تمییزمحوری معنا می‎یابند؛ بدین‎معناکه شایستگی از منظر عقلانیت اسلامی، مستلزم آن است که فرد در مسائل نظری، قدرت فهم، تشخیص و تمییز داشته و در موارد عملی نیز قدرت بهره برداری خلاقانه و اقدام مقتضی بر مبنای مسائل نظری را دارا باشد و این خود مستلزم بهره‎مندی از انواع بهره‎های هوشی است. براساس دستاوردهای بشری تاکنون آزمون‎های استانداردی برای سنجش انواع هوش وجود دارند که درعین حالی که در حال تکامل هستند، می‎تواند به عنوان ابزارهایی کارآمد برای سنجش سطوح مختلف شایستگی‎های هوشی استفاده شوند. شایستگی‎های اخلاقیمی‎توان گفت شایستگی‎های اخلاقی به معنای توان انتخاب ارزش‎های صحیح و قدرت اعمال آنها در شرایط مختلف می باشد. در این خصوص لازم است توجه شود که اگرچه انتخاب ارزش های صحیح ممکن است با تقلید و یا به‎صورت اتفاق محقق شود، اما معمولا اعمال دقیق آنها نیازمند بهره های هوشی بالا به ویژه هوش اجتماعی است. در روایات اهلبیت عصمت و طهارت، ملکه صداقت و راستگویی به عنوان والاترین ملکه اخلاقی و دروغگویی به عنوان شاه‎کلید سایر رذائل و بدی‎ها مطرح شده است. به دیگرسخن، کسی که دروغ می‎گوید اساسا مستعد هرگونه شرارت می‎باشد. ازاین رو، می‎توان اصل صداقت و عدم دروغگویی را به عنوان اصلی‎ترین معیار شایستگی‎ اخلاقی قلمداد نمود.براساس دستاوردهای بشری تاکنون فناوری‎‎هایی همچون دستگاه‎های دروغ‎سنجی و آزمون‎های استاندارد روان‎شناختی جهت سنجش میزان دروغگویی ایجاد شده و در حال تکامل هستند که می‎توانند به صورت توام برای سنجش شایستگی‎ اخلاقی با محوریت صداقت استفاده شوند. شایستگی‎‎های تخصصی و حرفه‎ایهمانگونه که در ادبیات موضوع نیز اشاره شد، شایستگی‎های تخصصی به مجموعه مهارت‎ها، دانش، و توانمندی‎های خاص یک حوزه علمی یا فنی اشاره دارد که برای انجام موفقیت‎آمیز وظایف در یک حرفه خاص (مانند پزشکی، مهندسی، حقوق و...) ضروری است. این شایستگی‎ها معمولا از طریق آموزش دانشگاهی، گواهینامه‎های تخصصی، و تجربه های عملی به دست می‎آیند. شایستگی‎های حرفه‎ای نیز شامل مهارت‎هایی است که در محیط‎های کاری و از طریق آموزش‎های حین کار توسعه می‎یابند. براساس دستاوردهای بشری تاکنون آزمون‎های تخصصی همچون کنکورهای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری و همچنین، آزمون‎های استخدامی عموما برای سنجش شایستگی‎های تخصصی و حرفه‎ای استفاده می‎شوند که در حال تکامل بوده و به شرط عدم دخالت معیارهای فراتخصصی و حاشیه‎ای همچون سهمیه‎های مختلف، می‎توانند به منظور احراز تخصص استفاده شوند.در نتیجه، می‎توان گفت: شایسته‎سالاری از منظر عقلانیت اسلامی بدین معناست که شایسته‎ترین افراد که همانا باهوش‎ترین‎، راستگوترین و متخصص‎ترین انسان‎ها هستند، بر مسند اداره امور عمومی بنشینند. در نظام شایسته‎سالار مبتنی بر عقلانیت اسلامی، بالاترین معدل‎ها در برآیند هوش، صداقت و تخصص که حداقلی از هر یک از شاخص ها را نیز داشته باشند، در بالاترین رتبه‎های مدیریتی قرار می‎گیرند.تاکنون در ادبیات شایسته‎سالاری در نظام اسلامی، بر دو مولفه تخصص و تعهد تاکید شده است؛ اما در این پژوهش، مولفه مهم دیگری به این دوگانه تحت عنوان بهره‎های هوشی اضافه شد؛ زیرا واقعیت آن است که به وسیله هوش، انسان می‎تواند از تخصص و تعهد خویش در راستای حل مسائل به کارآمدترین وجه بهره‎گیری نماید. تخصص بدون هوش در آموزه‎های اسلامی(همچون سوره جمعه آیه ۵) مثال چهارپایی دانسته شده که باری از کتب را حمل می‎کند. تعهد بدون هوش هم براساس آموزه‎های اسلامی، انسان را دچار افراط یا تفریط در پیروی از اوامر الهی و اولیای او می‎کند (همچون خوارج در زمان امام علی). همچنان که هوش و تخصص بدون تعهد هم انسان را (همچون معاویه) به وادی تزویر می کشاند.بنابراین، از منظر عقلانیت اسلامی لازم است هر سه مولفه هوش، تعهد و تخصص به عنوان شایستگی مورد توجه قرار گیرند. همچنین، انسان با تقوا کسی است که در هر موضوعی که بدان می‎پردازد، دارای حداقلی از تخصص، دقت و هوشمندی لازم ‎باشد. رعایت تقوا به این معنا، منجر به گشایش باب امدادهای غیبی (طلاق، ۲ و ۳)، تسهیل امور (طلاق، ۴)، هدایت به مسیرهای سلامت (مائده، ۱۶؛ عنکبوت، ۶۹) و افزایش ظرفیت انسان در تشخیص و حل مسائل می شود (انعام، ۱۲۲؛ حدید، ۲۸؛ انفال، ۲۹).سرانجام گفتنی است که شایسته‎سالاری یک فرایند است که مراحل مختلفی همچون شایسته پروری، شایسته‎‎گزینی، شایسته‎گماری و شایسته‎داری دارد. راهکارهایی که ارائه شدند تنها مناسب برای برخی از مراحل مانند شایسته‎گزینی و شایسته‎گماری هستند؛ درحالی که ضروری است به منظور توسعه حداکثری منابع انسانی شایسته، در همه مراحل، تدبیرهای متناسب صورت بپذیرد.واژگان کلیدی: شایستگی، شایسته‎سالاری، عقلانیت اسلامی، هوش، صداقت، تخصص.تعارض منافع: در تدوین این مقاله موارد مربوط به اخلاق نشر، کاملا رعایت شده و منافع تجاری در این راستا وجود ندارد و نویسندگان در قبال ارائه اثر خود وجهی دریافت نموده‎اند. همچنین، بدینوسیله اصالت محتوای مقاله و عدم انتشار آن در جای دیگر اعلام می‎شود. [۱]. IC: Intelligence Competency

کلیدواژه ها:

شایستگی ، شایسته‎سالاری ، عقلانیت اسلامی ، هوش ، صداقت ، تخصص