تحلیل حقوقی والدیت اجتماعی در نظام حقوقی ایران: از واقعیت زندگی تا خلا قانونی

هدف این مقاله، تحلیل تعارض بنیادین بین «والدیت زیستی» به عنوان مبنای قانونی شناخته شده در نظام حقوقی ایران و «والدیت اجتماعی» به عنوان واقعیتی انکارناپذیر در عرصه جامعه است. با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی و با ارائه «الگوی سه سطحی اثرگذاری والدیت اجتماعی»، این پژوهش به واکاوی آثار و تبعات حقوقی این تقابل پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد نظام حقوقی ایران با خلاها و چالش های متعددی در سه سطح «مسئولیت»، «حقوق» و «هویت» روبروست. در سطح نخست، والدیت اجتماعی صرفا به عنوان یک واقعیت زیستی-مراقبتی بدون هیچ گونه شناسایی حقوقی تلقی می شود. در سطح دوم، این پدیده به عنوان منبع ایجاد مسئولیت های حقوقی ظاهر می گردد، بدون آنکه حقوق متناسبی برای والد اجتماعی به همراه داشته باشد. در سطح سوم، این مسئله به عنوان منبع ایجاد حق مطرح می شود که مستلزم بازنگری اساسی در مفاهیم سنتی والدیت است. نوآوری این مقاله در ارائه «الگوی سه سطحی اثرگذاری والدیت اجتماعی» و پیشنهاد «نهاد حقوقی مسئولیت والدین اجتماعی» به عنوان راهکاری بنیادین برای پر کردن خلاهای تقنینی موجود است. این پژوهش با بررسی تطبیقی در نظام های حقوقی مختلف و با تحلیل مصادیق عینی از جمله خانواده های ناتنی، فرزندخواندگی و باروری جایگزین، ضرورت بازتعریف مفاهیم والدیت در حقوق ایران را مورد تاکید قرار می دهد. نتایج این مطالعه نشان می دهد که تداوم وضعیت فعلی نه تنها منجر به تضییع حقوق کودکان و افرادی می شود که مسئولیت والدگری را بر عهده گرفته اند، بلکه موجبات نقض «قاعده لاضرر» و «منافع عالیه کودک» را نیز فراهم می سازد. از این رو، تدوین «قانون مسئولیت و حقوق والدین اجتماعی» با درنظرگیری معیارهایی همچون مدت رابطه، اثربخشی عاطفی و تایید روانشناختی، به عنوان راهکار اصلی این پژوهش پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

والدیت اجتماعی ، والدیت زیستی ، حقوق کودک ، مسئولیت والدینی ، خانواده تنی ، فرزند پروری