ارزیابی اقتصادی پروژه های زیرساختی در شهرسازی

بیش از پیش به توسعه زیرساخت های شهری توجه کنند. زیرساخت هایی مانند شبکه حمل ونقل، آب و فاضلاب، برق، مخابرات، فضاهای سبز، مدیریت پسماند و تاسیسات شهری از جمله مولفه هایی هستند که بنیان توسعه پایدار شهر را شکل می دهند. با این حال، این پروژه ها نیازمند سرمایه گذاری های کلان و استفاده گسترده از منابع مالی، انسانی و طبیعی اند. ازاین رو، انجام ارزیابی اقتصادی دقیق و نظام مند پیش از اجرای هر پروژه، به یکی از الزامات بنیادی در فرآیند شهرسازی تبدیل شده است (کاظمی، ۱۳۹۸).ارزیابی اقتصادی پروژه های زیرساختی در شهرسازی، مجموعه ای از روش ها و مدل های تحلیلی است که به منظور سنجش نسبت هزینه ها به منافع، تحلیل کارایی و امکان پذیری مالی و اجتماعی طرح ها به کار می رود. هدف اصلی این ارزیابی، بهینه سازی تخصیص منابع محدود در راستای بیشترین بازدهی اجتماعی و اقتصادی است. از طریق این فرایند، سیاست گذاران و مدیران شهری می توانند تشخیص دهند که آیا اجرای یک پروژه خاص، از نظر اقتصادی و اجتماعی توجیه پذیر است یا خیر (موسوی، ۱۳۹۷).بررسی ها نشان می دهد که در بسیاری از کشورها، اجرای پروژه های زیرساختی بدون تحلیل دقیق اقتصادی، منجر به اتلاف منابع، افزایش هزینه های نگهداری و حتی شکست پروژه ها در مراحل بهره برداری شده است (UN-Habitat، ۲۰۲۲). در مقابل، استفاده از روش های ارزیابی اقتصادی مانند تحلیل هزینه فایده (CBA)، تحلیل هزینه اثربخشی (CEA) و تحلیل چندمعیاره (MCA) می تواند نقش مهمی در انتخاب پروژه های بهینه ایفا کند. این روش ها با در نظر گرفتن متغیرهایی نظیر هزینه های مستقیم و غیرمستقیم، منافع اجتماعی، زیست محیطی و مالی، چارچوبی علمی برای تصمیم گیری فراهم می آورند (عباسی، ۱۴۰۰).در ایران نیز، با توجه به رشد جمعیت شهری، فرسودگی زیرساخت های موجود و محدودیت بودجه های عمرانی، ضرورت انجام ارزیابی های اقتصادی بیش از هر زمان دیگری احساس می شود. گزارش های مرکز پژوهش های مجلس (۱۴۰۲) نشان می دهد که حدود ۴۰٪ از پروژه های شهری در دهه گذشته بدون ارزیابی اقتصادی دقیق اجرا شده اند که بسیاری از آن ها در مرحله بهره برداری با مشکلات مالی و مدیریتی مواجه گردیده اند. این آمار بیانگر شکاف میان برنامه ریزی اقتصادی و تصمیم گیری های اجرایی در نظام شهرسازی کشور است (حسینی و دیگران، ۱۴۰۱).مقاله حاضر، با هدف بررسی جامع مفاهیم، روش ها، چالش ها و راهکارهای ارزیابی اقتصادی در پروژه های زیرساختی شهری تدوین شده است. در این پژوهش، ابتدا مبانی نظری و اهداف ارزیابی اقتصادی در شهرسازی تبیین می شود، سپس روش های رایج تحلیل اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته و در ادامه، به چالش های اجرایی این فرآیند در نظام مدیریت شهری ایران اشاره می شود. در نهایت، پیشنهادهایی برای نهادینه سازی ارزیابی اقتصادی در ساختار تصمیم گیری های شهری ارائه می گردد.یافته های تحقیق نشان می دهد که تلفیق ارزیابی اقتصادی با اصول توسعه پایدار و عدالت فضایی، می تواند به کاهش اتلاف منابع، افزایش کارایی پروژه ها و بهبود کیفیت زندگی شهروندان منجر شود. از سوی دیگر، ارتقای سطح دانش اقتصادی در میان مدیران شهری، ایجاد بانک اطلاعات اقتصادی پروژه ها و تقویت شفافیت مالی از جمله اقداماتی است که می تواند در تحقق اهداف ارزیابی اقتصادی نقش کلیدی ایفا کند (رضایی، ۱۳۹۹).در مجموع، می توان گفت که ارزیابی اقتصادی نه تنها یک ابزار مالی، بلکه یک رویکرد مدیریتی و راهبردی در نظام شهرسازی است که با هدف افزایش بهره وری، عدالت اجتماعی و پایداری زیست محیطی، مسیر توسعه شهری را به سمت عقلانیت و کارآمدی هدایت می کند.

کلیدواژه ها:

ارزیابی اقتصادی ، پروژه های زیرساختی ، شهرسازی ، تحلیل هزینه فایده ، توسعه پایدار ، مدیریت شهری ، کارایی اقتصادی ، عدالت فضایی