تحلیل و ارزیابی شاخص های پایداری در پروژه های عمرانی شهری با رویکرد توسعه پایدار؛ مطالعه موردی شهرداری ایلام

پروژه های عمرانی شهری، به عنوان بخش جدایی ناپذیر توسعه شهری، نقش حیاتی در ارتقاء کیفیت زندگی، بهبود زیرساخت ها، و تسهیل خدمات عمومی ایفا می کنند. با این حال، اجرای این پروژه ها بدون در نظر گرفتن ابعاد پایداری، می تواند منجر به پیامدهای منفی زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی شود. در دهه های اخیر، مفهوم «پایداری» به عنوان چارچوبی جامع برای هدایت تصمیمات مدیریتی و فنی پروژه های عمرانی مطرح شده است که بر سه محور اساسی پایداری زیست محیطی، پایداری اجتماعی و پایداری اقتصادی استوار می باشد.این پژوهش با هدف تحلیل و ارزیابی شاخص های پایداری در پروژه های عمرانی شهری شهرداری ایلام و با رویکرد توسعه پایدار انجام شده است. شهرداری ایلام، به عنوان نهاد اصلی متولی اجرای پروژه های عمرانی در این شهر، با چالش هایی همچون محدودیت منابع مالی، نیاز به ارتقای کیفیت فنی و الزامات قانونی مرتبط با حفاظت محیط زیست مواجه است. بنابراین بررسی میزان انطباق پروژه های در حال اجرا یا اجرا شده با شاخص های استاندارد پایداری، می تواند راهنمایی ارزشمند برای مدیران فنی و تصمیم گیران شهری ارائه دهد.روش تحقیق به صورت کاربردی-تحلیلی و با رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی) طراحی شد. جامعه آماری شامل کلیه پروژه های عمرانی بزرگ و متوسط شهرداری ایلام طی پنج سال اخیر بوده است. از میان این پروژه ها، بر اساس معیارهایی همچون حجم عملیات، بودجه، و اثرگذاری اجتماعی، ۲۰ پروژه انتخاب شد. برای ارزیابی، از مدل شاخص های توسعه پایدار شهری استفاده گردید که شامل زیرشاخص هایی برای هر بعد پایداری بود:زیست محیطی: مصرف انرژی و آب، مدیریت پسماند، حفاظت از پوشش گیاهی.اجتماعی: مشارکت شهروندان، رضایت مندی، دسترسی پذیری خدمات.اقتصادی: کارایی هزینه، ایجاد شغل، ارزش افزوده محلی.ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه استاندارد با طیف لیکرت پنج درجه ای، مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۳۰ نفر از مدیران و کارشناسان فنی، و تحلیل اسناد و گزارش های رسمی پروژه ها بود. داده های کمی با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون های آماری (t مستقل، ANOVA) تحلیل شدند و داده های کیفی نیز با نرم افزار NVivo کدگذاری و تحلیل تماتیک شدند.نتایج نشان داد که در بعد زیست محیطی، حدود ۴۵٪ پروژه ها معیارهای اصلی پایداری را رعایت کرده اند، اما مشکلاتی نظیر نبود سیستم مدیریت پسماند در کارگاه ها و استفاده غیرکارآمد از منابع انرژی همچنان مشاهده می شود. در بعد اجتماعی، شاخص مشارکت شهروندان نسبتا ضعیف بوده و تنها در پروژه های بازآفرینی شهری و احداث پارک های محلی، ارتباط مستقیم با جامعه محلی دیده شده است. در بعد اقتصادی، کارایی هزینه ها در اجرای پروژه ها قابل قبول بوده (میانگین امتیاز ۷۲ از ۱۰۰)، اما سهم پروژه ها در ایجاد فرصت های شغلی پایدار محدود بوده و بیشتر به اشتغال کوتاه مدت در حین اجرای پروژه ها محدود شده است.تحلیل بین ابعاد نشان داد که پروژه هایی که از مرحله طراحی بر اساس رویکرد «توسعه پایدار» شکل گرفته اند، عملکرد بهتری در هر سه بعد داشته اند. به ویژه، پروژه های بازسازی و بهسازی فضاهای عمومی که با مشارکت فعال جامعه و توجه به حفاظت محیط زیست آغاز شده اند، توانسته اند رضایت بالاتر شهروندان و بهره وری اقتصادی بلندمدت بیشتری کسب کنند.بر مبنای یافته ها، پیشنهاد می شود شهرداری ایلام در فرآیند تدوین و تصویب پروژه های عمرانی، مجموعه ای از شاخص های پایداری را به عنوان الزامات استاندارد رسمی بگنجاند. همچنین آموزش مستمر برای پیمانکاران و مدیران فنی، به ویژه در زمینه فناوری های سبز و روش های نوین ساخت، می تواند به ارتقای کیفیت و کاهش اثرات منفی زیست محیطی کمک کند. اجرای طرح های آزمایشی (Pilot) با محوریت انرژی های تجدیدپذیر و مصالح بازیافتی نیز به عنوان راهکاری عملی توصیه می شود.این تحقیق با روش شناسی علمی و داده محور، تلاش کرده است تا تصویری دقیق از وضعیت کنونی پایداری در پروژه های عمرانی شهری ایلام ارائه دهد و مسیر پیشنهادی برای حرکت به سوی شهری پایدار و مقاوم در برابر چالش های آینده ترسیم نماید. نتایج می توانند به سیاست گذاری بلندمدت، تخصیص بودجه، و بهبود فرآیندهای نظارت فنی در شهرداری کمک کنند و الگویی برای سایر شهرهای ایران فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

پایداری زیست محیطی ، پایداری اجتماعی ، پایداری اقتصادی ، توسعه پایدار ، شهرداری ایلام ، پروژه های عمرانی شهری ، شاخص های پایداری ، مدیریت منابع