تحلیل اندیشه سیاسی عبدالله العروی براساس الگوی اسپریگنز

مقدمه و اهداف: عبدالله عروی، اندیشمند پرآوازه مراکشی و یکی از مهم‎ترین منتقدان فکری جهان عرب معاصر، با ترکیب تحلیل تاریخی، مارکسیسم فرهنگی و نقد سنت، به بررسی بحران‎های اساسی جوامع عربی-اسلامی پرداخته است. شکست اعراب در جنگ ۱۹۶۷ با اسرائیل افزون براینکه شکستی نظامی محسوب می‎شد، بحرانی هویتی را نیز نمایان کرد و عروی را به تامل مجدد درباره ماهیت این بحران و راه‎های برون‎رفت از آن سوق داد. به باور او، جوامع عربی نه‎تنها گرفتار عقب‎ماندگی ساختاری و وابستگی به غرب هستند، بلکه در عرصه شناختی و هویتی نیز با نوعی انحطاط عمیق دست‎به‎گریبان‎اند. این مقاله، با بهره‎گیری از مدل چهارمرحله‎ای توماس اسپریگنز که شامل مشاهده بحران، تحلیل ریشه‎های آن، تصویرسازی جامعه‎ای مطلوب و ارائه راه‎حل است، اندیشه سیاسی عروی را بررسی می‎کند. این روش به جای قضاوت ایدئولوژیک، بر فهم منطق درونی اندیشه‎های سیاسی تمرکز دارد و بر این باور است که هر ایدئولوژی، حتی اگر از بیرون غیرعقلانی جلوه کند، در ذات خود دارای یک ساختار عقلانی است. هدف این پژوهش بررسی نظام‎مند اندیشه عروی با هدف شناسایی بحران اصلی، دلایل شکل‎گیری آن، ویژگی‎های جامعه ایدئال مورد نظر او و راهکارهای پیشنهادی برای برون‎رفت از این بحران است.روش: این پژوهش با رویکردی کیفی و تحلیلی- نقدی انجام شده است و از الگوی چهارمرحله‎ای توماس ای. اسپریگنز در کتاب فهم نظریه‎های سیاسی (۱۹۹۰) بهره می‎گیرد. رویکرد پژوهش، زمینه‎گرایانه است و برخلاف روش متن‎گرایانه معتقد است اندیشه سیاسی نمی‎تواند از بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی جدا شود. این روش، تفکر سیاسی یک اندیشمند را در چهار مرحله منطقی بررسی می‎کند: ۱. مشاهده بحران: شناسایی مشکل اصلی که متفکر با آن روبه‎روست؛ ۲. ریشه‎شناسی: بررسی علل تاریخی، ایدئولوژیک و ساختاری بحران؛ ۳. ترسیم جامعه مطلوب: تجسم جامعه‎ای عادلانه، آزاد و مستقل؛ ۴. ارائه راه‎حل: ارائه راهکارهای عملی و نظری برای رسیدن به جامعه مطلوب.نتایج: یافته‎های این پژوهش نشان می‎دهد که براساس رویکرد اسپریگنز، نقطه آغاز تفکر سیاسی زمانی است که فرد بی‎نظمی و بحران در فضای اجتماعی-سیاسی را درک می‎کند. برای عروی، شکست اعراب در جنگ ۱۹۶۷ با اسرائیل به‎عنوان نقطه عطفی در شکل‎گیری اندیشه‎هایش مطرح است. این شکست نه تنها یک ناکامی نظامی بود، بلکه به بحران هویتی عمیقی دامن زد و پرسش‎های بنیادی درباره «کیستی»، «جایگاه» و «آینده» جوامع عربی در نظام جهانی را برانگیخت. عروی این وضعیت را فراتر از یک مسئله سیاسی یا نظامی تلقی کرده و آن را نتیجه انحطاط درونی و عقب‎ماندگی ساختاری می‎داند؛ شرایطی که با نفوذ استعمارگرایی غربی شدت گرفته است. به باور او، جوامع عربی صرفا در زمینه‎های اقتصادی و نظامی ضعف ندارند، بلکه در ابعاد فکری و هویتی نیز با مشکلات بنیادین و بیماری‎های ساختاری مواجه هستند.در مرحله دوم، عروی ریشه بحران هویت را حاصل ترکیبی از عوامل تاریخی و ساختاری می‎داند. نخستین عامل را استعمار معرفی می‎کند؛ نیرویی که نه‎تنها سرزمین‎ها را اشغال کرد، بلکه بر ذهنیت جوامع نیز تاثیر عمیقی گذاشت. وی در کتاب تاریخ مغرب بیان می‎کند که نادیده‎گرفتن ادبیات استعماری، سد بزرگی بر سر فهم دقیق از خود و تاریخ به شمار می‎رود. استعمار از طریق تحمیل زبان، قوانین و فرهنگ غربی، هویت بومی را تضعیف کرده و جوامع را به سوی وابستگی فرهنگی کشانده است. عامل دوم، سنت‎گرایی و سلفی‎گرایی است. عروی این جریان را به‎عنوان یک پدیده تاریخی می‎بیند که با تکیه بر گذشته‎گرایی و تفسیر ایستا از اسلام، به ایدئولوژی‎ای محدودکننده تبدیل شده و مانعی بر سر راه نوآوری و مدرنیته ایجاد کرده است. او تاکید می کند بازگشت به سنت نوعی عقب‎گرد است، نه مسیری برای آزادی. سومین عامل، نظام‎های سیاسی استبدادی است که از ترکیب سنت با وابستگی به سرمایه‎داری جهانی مشروعیت‎سازی می‎کنند. این نظام‎ها با تکیه بر حمایت قبایل بزرگ و طبقه حاکم، منافع خود را بر نیازهای مردم ترجیح داده و فضایی را ایجاد کرده‎اند که نقدپذیری و تولید دانش مستقل را سرکوب می‎کند. درنتیجه، زمینه برای شکل‎گیری هویتی خودآگاه و برآمده از درون جامعه از میان برداشته می‎شود.در مرحله سوم، از نگاه عروی، جامعه ایدئال جامعه‎ای است که برپایه آزادی، برابری کامل و استقلال فردی و ملی بنا شده و از الگوی مدینه پیامبر الهام گرفته باشد. او میان اسلام متعالی، که نماینده دوران پیامبری و اسلام اولیه است، و اسلام تاریخی که در گذر زمان به ابزاری در خدمت حکام و طبقه علما تبدیل شده تمایز قائل می‎شود. آرمان عروی، جامعه‎ای بدون سلسله‎مراتب دینی و سیاسی، فارغ از استبداد و بهره‎وری ناعادلانه است؛ جایی که حقیقت بدون هیچ اجباری پذیرفته می‎شود و فرد به کمک شهود عقلانی و فطرت خود آن را می‎یابد. چنین جامعه‎ای فاقد قوانین عشیره‎ای است که فرد را وابسته به قبیله می‎کند؛ در مقابل، قانون مدنی-سیاسی حاکم است که از حقوق فردی و دستاوردهای اکتسابی حمایت می‎کند.در مرحله آخر، راه‎حل پیشنهادی عروی برپایه یک انقلاب ملی فراگیر استوار است که در سه عرصه اساسی یعنی فکری-فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی شکل می‎گیرد. باوجوداین، نیروی محرکه اصلی این انقلاب نه طبقه کارگر، بلکه خرده‎بورژوازی ملی است؛ گروهی که شامل روشنفکران، معلمان، دهقانان و صنعتگران فقیر می‎شود. به دیدگاه او، این طبقه به دلیل موقعیت ویژه اجتماعی خود قادر است تغییرات بنیادین را از درون جامعه به وجود آورد. عروی برای تحقق این انقلاب از رویکرد ساخت‎گشایی بهره می‎گیرد که در تضاد با روش تکوینی قرار دارد. برخلاف روش تکوینی که تاریخ‎مندی جریان‎های فکری را دنبال می‎کند، روش ساخت‎گشایی به تحلیل عناصر بنیادی ایدئولوژی‎ها و بازگشت به سرچشمه‎های شناختی تمرکز دارد. به باور او، تنها از طریق خودانتقادی و بازسازی خلاقانه در بنیان‎های شناختی است که می‎توان تحولی اصیل و پایدار ایجاد کرد. در این میان، تصوف جایگاهی ویژه در اندیشه عروی دارد. او تصوف را فراتر از یک مسیر عرفانی می‎بیند و آن را یک تمرین روحی و ابزاری برای مقاومت معنوی قلمداد می‎کند. در شمال آفریقا، تصوف با پالایش قلب و ذهن از تاثیرات بیرونی، راهی برای دستیابی به آزادی معنوی و مقابله با استبداد فراهم می‎آورد. عروی همین روحیه مقاومت را در گروه‎هایی مانند خوارج و چادرنشینان مشاهده می‎کند؛ افرادی که باوجود محرومیت‎های مادی از ارزش‎های اخلاقی والا و شجاعت فردی برخوردارند.نتیجه‎گیری: درنتیجه، اندیشه عروی نه بازگشت به سنت، نه تقلید از غرب، بلکه نقد بنیادی از درون را راهگشا می‎داند. او با ترکیب مارکسیسم فرهنگی و تحلیل تاریخی، جامعه‎ای را ترسیم می‎کند که در آن فرد با آزادی معنوی و شجاعت اخلاقی، نه تنها در برابر استبداد مقاومت می‎کند، بلکه هویت متمایز بومی خود را نیز نمایندگی می‎کند. این پژوهش نشان می‎دهد که اندیشه عروی، باوجود چالش‎های عملیاتی، چهارچوبی نظری غنی برای بازاندیشی درباره آینده جوامع عربی- اسلامی ارائه می‎دهد.تقدیر و تشکر: مقاله از تلاش‎های بی‎دریغ سردبیر محترم فصلنامه و داوران ارجمند که پیشنهاد های ارزشمندشان نگارندگان را در انجام این پژوهش یاری رساندند، صمیمانه سپاسگزار هستند.تعارض منافع: نویسندگان مقاله هیچ‎گونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش ندارند.

کلیدواژه ها:

عبدالله العروی ، بحران‎شناسی ، استعمار ، سنت‎گرایی ، انقلاب ملی