بازخوانی مفهوم تسبیح (و تقارن حمد با آن) در قرآن کریم مطالعه ای لغوی، قرآنی و تفسیری

«س ب ح» از ریشه های پربسامد قرآن کریم با استعمال محدودی در معنای شناگری است. اغلب استعمالات این ریشه در قالب ثلاثی مزید و صیغه های مختلف «تسبیح» است، که مراد از این استعمالات اخیر نیز در بسیاری از تفاسیر به معانی اغلب سلبی و تنزیهی انصراف و به عبارتی تقلیل یافته است؛ اما در قرآن کریم افادات معانی تسبیح بیش از آنکه ناظر به مفاهیم یادشده باشد، متوجه معانی ایجابی است. در این پژوهش ریشه ها و اشتقاقات «سبح» بررسی شده و روشن شده است که ریشه «س ب ح» بسی بیش از استعمالات تنزیهی، حاوی معانی ایجابی و مفید مفاهیم کوشش و نشاط است، بلکه نظام تسبیح در قرآن عهده دار بیان الگوی آفرینش و جریان و سریان گسترده ای است که در دل تمام ذرات هستی موج می زند. مقارنه لغوی، اشتقاقی و بین زبانی نیز ابعاد این مفهوم را روشن تر می سازد. همچنین با مروری بر سوره های «مسبحات» درمی یابیم که این سوره ها به مفاهیمی بیش از آنچه در مورد تسبیح معهود است دلالت دارند. سوره جمعه نمونه ای از این باب است که در آن، مفاهیم ‎درهم تنیده تلاوت و تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت، عدم دلبستگی به دنیا، برخورداری از اقتصادی سالم آمیخته با نماز و ذکر کثیر و معاش ممزوج به عزت و حکمت الهی و توجه به منزلت پیامبر اکرم (ص) قابل توجه اند. از دیگر نکات قابل توجه در امر «تسبیح»، اقتران «حمد» با آن است که دارای تفاوتهایی اساسی با مفهوم «شکر» است و همین تفاوت ها «تحمید» را در قرآن قرین «تسبیح» قرار داده است.

کلیدواژه ها:

تسبیح در قرآن ، اشتقاقات سبح ، سوره جمعه ، سوره های مسبحات