بررسی تغییرات پوشش گیاهی و خاک علفزارهای مناطق نیمه مرطوب استان مازندران (منطقه پلور) در مناطق قرق و چرا شده در یک دوره ۵ ساله (۱۴۰۰-۱۳۹۶)

چکیدهسابقه و هدف پایش و ارزیابی مراتع با تامین اطلاعات لازم در درازمدت، زمینه برنامه ریزی اصولی و جلوگیری از تخریب مراتع، حفظ آب و خاک را فراهم می نماید. تهیه بانک اطلاعات مستمر از شاخص های پوشش گیاهی و خاک در مراتع و پایش روند تغییرات آنها، تعیین رابطه بین شاخص های پوشش گیاهی با عوامل اقلیمی، پایش روند و شدت تغییرات در مدیریت های مختلف و تامین اطلاعات برای محاسبه ظرفیت درازمدت مراتع از اهداف این تحقیق بود.مواد و روش ها برای اجرای این تحقیق، منطقه پلور در مراتع منطقه لاریجان در استان مازندران به مدت ۵ سال مورد ارزیابی و پایش شد. برای ارزیابی ویژگی های پوشش گیاهی در مرتع در سایت قرق و چرا شده، تعداد ۳ ترانسکت ۱۰۰ متری با فاصله ۵۰ متر از یکدیگر قرار داده شد. اندازه گیری اطلاعات زمینی شامل ویژگی های گیاهی و خاکی بود. ویژگی های گیاهی شامل میزان درصد تاج پوشش، تراکم و تولید گونه های گیاهی و درصد لاشبرگ بود. ویژگی های خاکی شامل اسیدیته، هدایت الکتریکی، ازت، فسفر، پتاسیم، ماده آلی، وزن مخصوص ظاهری و بافت خاک بود. در هر ترانسکت تعداد ۱۰ پلات یک مترمربعی و در مجموع ۳۰ پلات در داخل و خارج قرق قرار داده شد. پوشش تاجی هر گونه گیاهی با روش اندازه گیری سطح تاج پوشش، تراکم گونه های گیاهی در سطح پلات با شمارش تعداد پایه هرگونه، تولید پلاتها براساس روش قطع و توزین و درصد پوشش سنگ و سنگریزه، درصد لاشبرگ و درصد خاک لخت نیز در پلات ها اندازه گیری شد. برای ارزیابی ویژگی های خاکی، در هر سایت سه نمونه خاک در طول هر ترانسکت از سه نقطه ابتدایی، میانی و انتهایی از زیر پای بوته ها و سه نمونه از فضای بین بوته ها در درون سایت قرق و چرا شده، برداشت شد. آنالیز و آزمون داده ها در نرم افزار Minitab۱۶ انجام شد.نتایج نتایج آنالیز واریانس نشان داد که بین بیشتر ویژگی های پوشش گیاهی در سال های مختلف، اختلاف معنی دار وجود داشت. بین همه متغیرهای پوشش گیاهی مورد بررسی در داخل قرق و خارج قرق، اختلاف معنی دار وجود داشت. بین بیشتر ویژگی های مورد بررسی خاک در سالهای مختلف به جز ماده آلی زیر بوته، اختلاف معنی دار وجود نداشت. بین درصد ازت، فسفر، پتاسیم، کربن آلی و ماده آلی در منطقه قرق و خارج از قرق، اختلاف معنی دار وجود داشت. مقایسه میانگین های پوشش گیاهی در سالهای مختلف نشان داد که بیشترین میانگین درصد کل پوشش مربوط به منطقه قرق بود. بیشترین مقدار میانگین درصد پوشش گیاهی به ترتیب مربوط به سال های ۱۳۹۸، ۱۳۹۹، ۱۳۹۷ و ۱۴۰۰ و کمترین آن مربوط به سال ۱۳۹۶ بود. همبستگی بین درصد پوشش کل منطقه قرق با تولید کل، درصد ازت و ماده آلی زیر و خارج گیاه، هدایت الکتریکی زیر گیاه و میزان بارندگی فصل رشد، معنی دار بود. در منطقه چرا شده، همبستگی بین درصد پوشش منطقه قرق با تولید کل، ماده آلی زیر و خارج گیاه و بارندگی فصل رشد، معنی دار شد. همبستگی بین تولید کل در منطقه قرق چرا شده با درصد پوشش کل، درصد ازت و ماده آلی زیر و خارج گیاه، هدایت الکتریکی زیر گیاه و میزان بارندگی فصل رشد، معنی دار بود.نتیجه گیریبررسی ها نشان داد، دو عامل بارندگی و مواد آلی خاک، به صورت مثبت و افزایشی در درصد پوشش گیاهی و تولید، نقش دارند. مقدار تولید علوفه، دارای بیشترین حساسیت نسبت به تغییرات بارندگی است. ازاین رو، در مدیریت چنین رویشگاه هایی و به ویژه در استفاده از روش های تعیین وضعیت مرتع، باید بیشتر بر ارزیابی سالانه تولید علوفه نسبت به سایر شاخص های گیاهی تاکید شود. نظر به اینکه، اندازه گیری مستقیم تولید علوفه، زمان بر و پرهزینه است، می توان با اندازه گیری ارتفاع علوفه، مقدار عملکرد رویشگاه را به طور غیرمستقیم برآورد کرد. برای محاسبه ظرفیت چرای بلندمدت این رویشگاه ها، که از موارد مهم و بنیادی در مدیریت مراتع شمال کشور است، تداوم اجرای پایش و اندازه گیری تولید علوفه طی چندین سال متوالی از ملزومات اساسی است. مطلوب است که طی دوره پایش، ترسالی، سال نرمال از نظر بارندگی و خشکسالی اتفاق بیفتد. اگرچه به این موضوع باید اشاره کرد که طی پنج سال اندازه گیری پوشش گیاهی، دوره های مختلف ترسالی، سال نرمال ازنظر بارندگی و خشکسالی در منطقه روی داده است، اما با هدف دستیابی به نتایج معتبر و مستند بیشتر، تداوم آماربرداری ضروریست.

کلیدواژه ها:

ارزیابی مراتع ، استان مازندران ، پایش ، سایت پلور ، مدیریت مراتع