حقوق بشر و حاکمیت اسلامی: چالش های فلسفی و حقوقی در نظام جمهوری اسلامی ایران

این پژوهش با هدف بررسی چالش های فلسفی و حقوقی ناشی از نسبت میان حقوق بشر و حاکمیت اسلامی در نظام جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق آن است که چگونه می توان میان اصول جهان شمول حقوق بشر و مبانی دینی و فقهی حاکمیت اسلامی رابطه ای منطقی و کارآمد برقرار کرد. بر همین اساس، فرضیه تحقیق بر این مبنا شکل گرفت که تعارض های موجود بیش از آنکه ناشی از نفی متقابل باشد، ریشه در تفاوت مبانی معرفتی و فلسفی دو نظام دارد و با بازاندیشی و تفسیر نوین می توان به همگرایی نسبی دست یافت. روش تحقیق به کار رفته، توصیفی–تحلیلی است که با تکیه بر منابع کتابخانه ای، اسناد بین المللی، متون فلسفی و بررسی محتوای قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران انجام گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هرچند حقوق بشر مدرن بر فردگرایی و عقلانیت خودبنیاد مبتنی است و حاکمیت اسلامی مشروعیت خود را از وحی و شریعت می گیرد، اما در اصولی چون کرامت انسانی، عدالت اجتماعی، حق حیات و امنیت، همپوشانی های مهمی میان این دو وجود دارد. در عین حال، در حوزه هایی مانند آزادی های فردی، حقوق زنان و حدود اختیارات دولت، تعارض های قابل توجهی مشاهده می شود که ریشه در تفاوت های هستی شناسی و انسان شناسی دارد. بررسی قانون اساسی نشان داد که این سند دارای ظرفیت دوگانه است: از یک سو بر مبانی اسلامی و اصل ولایت فقیه تاکید می کند و از سوی دیگر حقوق و آزادی های ملت را به رسمیت می شناسد، و همین امر می تواند بستری برای اصلاحات تدریجی و درون سیستمی باشد. در نهایت، پژوهش نتیجه می گیرد که برون رفت از چالش های موجود در گرو اتخاذ رویکردی بومی و ترکیبی است که با تکیه بر اجتهاد پویا، گفت وگوی فلسفی و اصلاحات حقوقی می تواند الگویی اسلامی ایرانی از حقوق بشر ارائه دهد که همسو با ارزش های دینی و در عین حال سازگار با اصول کرامت انسانی جهانی باشد.