مروری انتقادی بر تجارب اولویت گذاری علم و فناوری در ایران؛ آسیب شناسی و الزامات بهبود

این پژوهش قصد دارد با نگاهی نقادانه به آسیب شناسی تجربه های اولویت گذاری علم و فناوری در ایران بپردازد و بر این اساس به ارائه الزامات برای بهبود فرآیند اولویت گذاری در حوزه علم و فناوری بپردازد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی است و از نظر رویکرد نیز در زمره پژوهش های کیفی قرار می گیرد. در این پژوهش به منظور گردآوری داده ها از دو روش تشکیل گروه کانونی و مطالعه اسناد و مدارک بهره برداری شده است. تحلیل داده ها نیز با روش تحلیل مضمون انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که اولویت گذاری علم و فناوری در ایران دارای ضعف در سه زمینه است: ۱) ضعف در محتوای اولویت ها شامل جامعیت به قیمت قربانی کردن مانعیت؛ کم توجهی به زمینه، ظرفیت ها، نیازها و مسائل کشور؛ و کلی گویی، تضاد و همپوشانی در اولویت ها؛ ۲) ضعف در فرآیند تدوین اولویت ها شامل تخمین های نادرست و غیردقیق از منابع در دسترس؛ عدم شناخت دقیق از واقعیت های فضای بروکراسی و نهادی کشور؛ و غلبه رویکردهای غیرفراگیر و غیرمشارکتی؛ ۳) ضعف در تحقق بخشی به اولویت ها شامل نداشتن برنامه های سیاستی و عملیاتی دقیق برای تحقق اولویت ها؛ تفکر کوتاه مدت و عدم پاسخگویی در قبال اولویت ها؛ و عدم ارزیابی و پایش مستمر تحقق اولویت ها. بعلاوه، الزاماتی در سه زمینه به منظور بهبود اولویت گذاری علم و فناوری پیشنهاد شده است: ۱) الزامات بهبود محتوای اولویت ها شامل تعیین اولویت های دقیق، شفاف و مبتنی بر شواهد؛ متمرکز ساختن منابع محدود بر اولویت های کلیدی و راهبردی؛ و تدوین طرح های فناورانه مسئله محور، ماموریت گرا و مبتنی بر زمینه؛ ۲) الزامات بهبود فرآیند تعیین اولویت ها شامل کسب شناخت مناسب از واقعیت های حکمرانی کشور؛ اتخاذ رویکردهای آینده نگرانه و مشارکتی؛ نوآوری های سیاستی برای کاهش وابستگی به منابع عمومی؛ بهره گیری از فناوری های اجتماعی برای اجماع سازی و گفتمان سازی؛ و حفظ استقلال و خودمختاری دولت در عین تعامل با ذینفعان؛ ۳) الزامات بهبود تحقق بخشی به اولویت ها شامل نگاه و تعهد بلندمدت به اولویت ها؛ پایش و ارزیابی مستمر تحقق اولویت ها؛ نگاه فرابخشی و انسجام بخشی عمودی و افقی؛ میدان دادن به کارآفرینان سیاستی و کنشگران مرزی؛ و ضمانت تامین پایدار منابع مالی و زیرساخت ها. با شناسایی ضعف ها و پیشنهاد الزامات، این پژوهش قصد دارد زمینه را برای تجارب بهتر در زمینه اولویت گذاری علم و فناوری در ایران فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

اولویت گذاری علم و فناوری ، سیاست های علم و فناوری ، حکمرانی علم و فناوری ، اسناد علم و فناوری ، تحلیل مضمون