نقش باورهای مذهبی بر رفتارهای خودآسیب رسان و بدتنظیمی هیجانی نوجوانان و دانش آموزان متوسطه اول

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: نوجوانی نشان دهنده گذار از کودکی به بزرگسالی است و با توالی تغییرات در رشد شناختی، عاطفی، جسمی و روانی اجتماعی مشخص می شود. از دیدگاه رشد عصبی، پیچیدگی ساختاری فزاینده و تحولات ساختاری و عملکردی نامتعادل بین نواحی قشری پیشانی که مسئول تنظیم از بالا به پایین احساسات و تکانه ها هستند و نیز پاداش جویی، نوجوانان را مستعد تصمیم گیری ضعیف، مشکلات در تنظیم احساسات و ظرفیت پایین خودکنترلی می کند؛ خودآسیب رسانی تکانشی است که به رفتارها تکانشی و پرخاشگرانه مانند خودزنی و خودسوزی اشاره دارد و احتمالا برای رهایی از حالات روانی و هیجانی تحمل ناپذیر انجام می شود؛ گرچه این رفتار ابتدا سبب کاهش تنش و احساس آرامش می شود، اما فرد پس از آن با احساس گناه، شرمندگی و بازگشت احساسات منفی روبه رو خواهد شد. یکی دیگر از چالش های دوره نوجوانی بدتنطیمی هیجانی است. اصطلاح تنظیم هیجان به توانایی به کارگیری راهبردهایی برای درک و ابراز هیجانات و تعدیل تجربه هیجانی اشاره دارد. راهبردهای تنظیم هیجان را می توان به طور کلی به راهبرد های انطباقی و ناسازگار تقسیم کرد. یکی از عوامل مرتبط با رفتار و مسائل و مشکلات دوران نوجوانی باورهای مذهبی است. نگرش های مذهبی و باورهای دینی در ارتقای سلامت روانی دانش آموزان نقش اساسی دارد. بنابراین با توجه به گسترش روزافزون رفتارهای خودآسیب رسان و پرخطر و نیز مشکلات عاطفی و رفتاری در بین نوجوانان و لزوم پیشگیری و درمان این رفتارها و شناسایی عوامل مرتبط و پیش بینی کننده این رفتار، هدف پژوهش حاضر بررسی نقش باورهای مذهبی بر رفتارهای خودآسیب رسان و بدتنظیمی هیجانی دانش آموزان است. روش: پژوهش حاضر جزء پژوهش های توصیفی و طرح های همبستگی است. جامعه آماری این پژوهش را کلیه دانش آموزان پسر مدارس متوسطه اول ناحیه ۶ شهر مشهد تشکیل می دهد که در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ مشغول به تحصیل بودند. برای انتخاب نمونه پژوهش از روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای استفاده شده است. در این پژوهش با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای، نخست از بین مدارس پسرانه متوسطه اول ناحیه ۶ شهر مشهد سه مدرسه به صورت تصادفی انتخاب شد و سپس از هر مدرسه دو کلاس به صورت تصادفی انتخاب شدند و تعداد کل نمونه پژوهش ۲۱۰ نفر بود که تعداد ۲۰۵ پرسشنامه تکمیل شده جمع آوری شد. ابزار پژوهش شامل؛ الف) پرسشنامه رفتار خودآسیب رسان، ب) پرسشنامه دشواری های تنظیم هیجانی، ج) پرسشنامه باورهای مذهبی بود. داده های خام با استفاده از آزمون های همبستگی پیرسون و رگرسیون توسط نرم افزار spss۲۶ تجزیه و تحلیل شد. نتایج و یافته ها: نتایج تحلیل توصیفی نشان داد که نوجوانان و دانش آموزان پایه هشتم درصد بیشتری از نمونه پژوهش را به خود اختصاص داده بودند؛ همچنین نوجوانان دارای سواد و تحصیلات والدین لیسانس بیشتر از بقیه نمونه پژوهش بودند. نتایج پژوهش نشان داد، میزان همبستگی پیرسون بین متغیرهای باورهای مذهبی و رفتار خودآسیب رسان ۶۱۵/۰- و سطح معناداری ۰۰۱/۰ به دست آمد همچنین میزان همبستگی پیرسون بین متغیرهای باورهای مذهبی و بدتنظیمی هیجانی برابر با ۳۷۱/۰- و سطح معناداری ۰۰۱/۰ به دست آمد که می توان ادعا کرد بین باورهای مذهبی و بدتنظیمی هیجانی و رفتار خودآسیب رسان در بین دانش آموزان متوسطه اول ناحیه ۶ آموزش و پرورش شهر مشهد رابطه منفی و معنادار وجود دارد. همچنین نتایج مدل رگرسیون نشان داد که مقدار f برابر با ۴۶/۸۸ و سطح معناداری ۰۰۱/۰ می باشد که نشان دهنده وجود رابطه معنادار در سطح ۹۵ درصد و تایید مدل رگرسیون است و باورهای مذهبی فدرت پیش بینی بدتنظیمی هیجانی و رفتار خودآسیب رسان در بین دانش آموزان متوسطه اول را دارند. بحث و نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان داد که بین باورهای مذهبی و رفتار خودآسیب رسان دانش آموزان ناحیه ۶ آموزش و پرورش رابطه منفی و معنادار وجود دارد؛ در تبیین این نتیجه می توان گفت که گرایش به رفتارهای پرخطر و آسیب رسان در دوره نوجوانی نمود بیشتری دارند و نوجوانان در سنین پایین به دلیل سستی و ناپایبندی به قواعد اخلاقی ممکن بیشتر در خطر رفتارهای خودآسیب رسان باشند، اما پایبندی به دین و باورهای دینی می تواند به عنوان یک عامل کنترلی عمل کند؛ در واقع، چنانچه فرد دارای پایبندی بیشتری به هنجارهای دینی باشد، به دنبال آن معنایی که به خود و جهان اطرافش می دهد، همچنین نتایج پژوهش نشان داد که بین باورهای مذهبی و بدتنظیمی هیجانی دانش آموزان متوسطه اول ناحیه ۶ آموزش و پرورش رابطه منفی و معنادار وجود دارد. در تبیین این نتیجه می توان گفت که افراد دارای باور مذهبی از کنترل درونی برخوردارند و اعمال و توانایی های آنان تعیین کننده موفقیت یا شکست های آنان است. این افراد از توانایی های حل مسئله و انعطاف پذیری بالا، عزت نفس و روابط بین فردی مستحکم، مسئولیت پذیری و سازگاری اجتماعی بالا برخوردارند که این امر خود موجب بهبود تنظیم هیجانی آنها در رویدادها می شود. در اسلام تنظیم هیجانات و رغبت‎ها از اصل تعادل پیروی می‎کند؛ اگر فرد به جایی برسد که آنچه از دنیا به او می‎دهند خیلی هیجان‎زده‎اش نکند و نسبت به آنچه از دست می‎دهد، خیلی غمگین نشود، به تنظیم هیجان مطلوب رسیده و به ثبات هیجانی دست می‎یابد. این مهم با تعدیل رغبت‎های عملی فرد از موضوعات مشکل‎زا، ناپایدار و محدود دنیوی به سمت موضوعات پایدار معنوی و ترغیب به اهداف غایی و اخروی به دست می‎آید. باورهای مذهبی نوجوانان به منبعی حمایتگر و فراطبیعی معطوف می شود. این افراد هنگام روبه رو شدن با مسائل، بهتر می توانند هیجانات خود را تنظیم کنند و از روش های سازگارانه مناسب تری برای پاسخ به هیجاناتشان استفاده کنند؛ بنابراین به نظر می رسد کمتر دچار بی نظمی رفتاری شوند؛ زیرا چنانچه فرد باور مذهبی بالاتری داشته باشد همواره احساس ارزشمندی و هدفمندی می کند و می تواند هیجانات خود را کنترل و تنظیم کند.

کلیدواژه ها:

باورهای مذهبی ، بدتنظیمی هیجانی ، رفتار خودآسیب رسان ، نوجوانان