بهزیستی ذهنی بر اساس امید تحصیلی در دانش آموزان

در چند دهه اخیر با ظهور حوزه جدید روانشناسی مثبت، در تحقیقات روانشناختی تغییرات بسیاری صورت گرفته است و امروزه پژوهش درباره بهزیستی ذهنی، توانمندی های انسانی و روانشناسی مثبت به طور روز افزون در حال رشد است(اوزمت، ۲۰۱۱؛ به نقل از انوری و میکائیلی منیع، ۱۴۰۰: ۱۰). احساس ذهنی بهزیستی یا رضایت از زندگی، حوزه ای از روانشناسی مثبت نگر است که تلاش می کند، ارزیابی شناختی(قضاوت کلی در مورد رضایت از زندگی) و عاطفی (تجربه هیجانات خوشایند و ناخوشایند) مردم از زندگی شان را مورد بررسی قرار دهد و شامل اصول مهمی است که از طریق تاثیر بر احساسات بر همه ابعاد رفتار انسان و پیشرفت او شامل سلامت فیزیکی و روانی، پیشرفت مهارتی و آموزشی، صلاحیت اجتماعی و ایجاد روابط مثبت اجتماعی قابل شناسایی است(کایکندال و تای، ۲۰۱۵: ۳). بهزیستی ذهنی به معنای قابلیت یافتن تمام استعدادهای فرد است و از تعادل میان عاطفه مثبت و منفی، رضایتمندی از زندگی و رضایتمندی شغلی و خانوادگی به وجود می آید(جاوانوویک ۲۰۱۶؛ به نقل از انوری و میکائیلی منیع، ۱۴۰۰: ۱۰).با توجه به آنچه تاکنون گفته شد پر واضح است که کودکان و نوجوانان در دوران تحصیل با چالش ها، موانع و فشار روانی که معمولا جزئی از واقعیت زندگی روزمره در مدارس است، روبه رو می شوند که می تواند بر عملکرد تحصیلی آنها تاثیر بگذارد و این تجارب ناموفق، باعث ایجاد نگرش منفی نسبت به خود و محیط پیرامون شان می شود و آنها را از نیل به این هدف مهم باز می دارد(گاتزکا، ۲۰۲۱: ۱۱۲). بر این اساس بررسی و شناخت مسائل حوزه دانش آموزی به عنوان مهمترین و اساسی ترین سرمایه های انسانی آینده جامعه اهمیت بسزایی دارد(ژا، کینسون و وانگ۲۰۱۸: ۴۸). پایستگی که فرایند پویای روانشناختی به شمار می رود، در موقعیت های مختلف زندگی به ویژه مواقع بحرانی، پاسخ های افراد را تحت تاثیر قرار داده و با مهار احساسات، عواطف و هیجان ها، سبب عملکرد بهتر آنها در این موقعیت ها می شود. این فرایند، سازگاری موفق با شرایط ناگوار را در افراد افزایش داده (مارتین و مارش۲۰۰۸: ۵۵۷) و باعث می شود فرد با گذر از شرایط تنش زا، پیامدهای سالم روانشناختی و محیطی را تجربه کند(تلاپک، ۲۰۱۷: ۴۳۸). پایستگی با حفظ تعادل روانشناختی در موقعیت های مختلف، سبب بهبود سازگاری اجتماعی و سلامت روانی افراد می شود. پایستگی باعث تقویت احساس همدلی و گسترش رابطه اجتماعی افراد با دیگران می شود و بنابراین، توانش های عملکردی و ارتباطات اجتماعی آنان ارتقا یافته و قادر خواهند بود بر مشکلات و گرفتاری ها فائق آمده و زندگی خود را مدیریت کنند(باکمن، ویس، اسکیپرز و هگل، ۲۰۱۹: ۴۰). با توجه به آنچه بیان شد پژوهش حاضر به پیش بینی بهزیستی ذهنی بر اساس امید تحصیلی و کمک طلبی تحصیلی با نقش میانجی پایستگی تحصیلی دانش آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر سبزوار سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ می پردازد.به طور کلی بهزیستی ذهنی شامل نگرش مثبت به زندگی، لذت از زندگی، فقدان خلق افسردگی و داشتن رضایت از زندگی است(مگنانی و ژو ۲۰۱۸ :۲۵). بهزیستی ذهنی شامل سه بخش هیجانی، روانشناختی و اجتماعی می باشد. بهزیستی هیجانی عبارت است از: تجربه مکرر عاطفه یا هیجان های مثبت و تجربه نامکرر و اندک هیجان یا عاطفه منفی؛ بهزیستی روانشناختی شامل ارزیابی افراد از میزان رضایتمندی از زندگی شان که شامل مولفه های پذیرش خویشتن، رشد شخصی، هدف در زندگی ، تسلط بر محیط، خودمختاری و روابط مثبت با دیگران می باشد و بهزیستی اجتماعی عبارت است از ارزیابی افراد از کیفیت روابط شان با دیگران. مولفه های بهزیستی اجتماعی نیز شامل همبستگی اجتماعی، پیوستگی اجتماعی، پذیرش و مقبولیت اجتماعی، مشارکت اجتماعی و واقع گرایی اجتماعی می باشد(معتقدی فرد، ۱۳۹۲: ۵). تحقیقات نشان داده است افراد دارای بهزیستی ذهنی پایین رویدادهای زندگی خود را نامطلوب ارزیابی کرده و بیشتر هیجان های منفی مثل غم، اضطراب، خشم و افسردگی را تجربه می کنند، در مقابل افراد دارای بهزیستی ذهنی بالا به طور معمول از رویداد های زندگی خود، ارزیابی مثبتی داشته و بیشتر، هیجان های مثبت را تجربه می کنند(هینتزلمن و داینر ۲۰۱۹: ۸۱).امید یکی از روش های مبتنی بر رویکرد روان شناسی مثبت نگر است که به جای تمرکز بر نقاط ضعف، بر توانمندی ها و قابلیت های انسان تاکید می کند و هدف آن افزایش تفکر امیدوارانه و غنی سازی فعالیت های مربوط به دستیابی به هدف است(تیان، یان و وانگ، ۲۰۱۸: ۲۳۰). در رویکرد اسنایدر (۱۹۹۶)، امید شامل مولفههای اهداف، مسیرها و عاملیت است، بر اساس این رویکرد، امید تحصیلی نیز شامل اهداف، مسیرها و عاملیت تحصیلی هستند. اهداف تحصیلی، اهدافی هستند که دانشآموزان در طی زندگی تحصیلی خود تلاش میکنند به آنها دست یابند، مسیرهای تحصیلی نشاندهنده شیوههای دستیابی به اهداف تحصیلی است؛ و عاملیت نشاندهنده اعتقاد و باور دانشآموزان در دستیابی به این اهداف تحصیلی است(سهرابی، طاهرزاده قهفرخی، حاتم پور، میروقشلاق و محمدپور، ۱۴۰۰: ۱۶۸). در همین راستا، زینعلی، اکبری، صادقی و مقتدر (۱۳۹۹: ۳)، دریافتند که با بالا رفتن امید به تحصیل، بهزیستی دانشآموزان نیز بالا میرود. به عبارتی امیدوار بودن یکی از راهبردهای مقابلهای در مواجهه با تنشها و اضطرابها است، به نحوی که دانش آموزان امیدوار در زندگی، عاملها و گذرگاههای بیشتری برای دنبال کردن اهداف خود دارند و هنگامیکه با موانع برخورد میکنند، انگیزه خود را حفظ کرده و از گذرگاههای جانشین استفاده میکنند، اما زمانی که دانشآموزان ناامید باشند به دلیل اینکه عامل و گذرگاههای کمتری دارند در برخورد با موانع، انگیزه خود را از دست داده و دچار هیجانهای منفی میشوند در نتیجه بهزیستی در آنها کاهش مییابد.نتیجه پژوهش چودوری و هالدر (۲۰۱۹: ۲۲۸)، نشان داد که کمک طلبی تحصیلی به هنگام مواجهه با مشکلات تحصیلی یک استراتژی خود تنظیم شده است که نتایج تحصیلی مثبت را تسهیل می کند. با الهام از مطالبی که مطرح شد، مطالعه حاضر در پی یافتن پاسخی برای این سوال است که آیا بین امید تحصیلی و کمک طلبی تحصیلی با بهزیستی ذهنی و نقش میانجی پایستگی تحصیلی دانش آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر سبزوار سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ رابطه معناداری وجود دارد؟