دین و عقلانیت انتقادی در مطالعات بین الادیانی

در جهان معاصر، مطالعات بین الادیانی نه صرفا عرصه ای گفت وگومحور میان سنت های دینی بلکه میدان تاملی درباره حدود و امکان های عقلانیت در مواجهه با امر مقدس است. در این افق، مفهوم «عقلانیت انتقادی» به مثابه بنیان روش شناختی گفت وگوی دینی مطرح می شود؛ زیرا فهم متقابل سنت های الهیاتی، نیازمند نوعی عقلانیت است که نه در قالب عقل ابزاری و نه در حدود عقل نظام گرای فلسفی محدود گردد، بلکه در پیوندی زنده با تجربه زیسته، زبان نمادین و افق های معنایی گوناگون باور دینی شکل یابد. در مطالعات بین الادیانی، عقلانیت انتقادی دو کارکرد هم زمان دارد: نخست، به عنوان نیروی بازتابی برای ارزیابی پیش فرض های معرفتی هر دین و آشکارسازی عناصر تاریخی، فرهنگی و تفسیری آن؛ دوم، به عنوان چارچوبی گفت وگومحور که در آن معناهای دینی قابلیت ترجمه، نقد و بازآفرینی در پرتو عقل ارتباطی می یابند.در این زمینه، آثار متفکرانی چون یورگن هابرماس، دیوید تریسی، پل ریکوئر و جان هیک نقش محوری دارند؛ زیرا هر یک در جهت بازتعریف نسبت میان ایمان و عقلانیت در جهان کثرت گرای پساسکولار گام برداشته اند. هابرماس با طرح «ترجمه دینی در حوزه عمومی» تاکید می کند که ادیان باید توانایی انتقال مفاهیم معنوی خود را به زبان عقل ارتباطی بیابند؛ تریسی و ریکوئر بر «هرمنوتیک گفت وگویی» و لزوم درک متقابل معانی دینی در افق های متفاوت فرهنگی تاکید دارند؛ و هیک از «الهیات جهان وطنی» سخن می گوید که در آن عقلانیت انتقادی تبدیل به فضایی برای تجربه مشترک امر الهی در قالب های گوناگون می شود.در نتیجه، نسبت دین و عقلانیت انتقادی در مطالعات بین الادیانی را نمی توان مواجهه ای تقابلی دانست، بلکه باید آن را گفت وگویی پویا میان خودآگاهی دینی و نقد عقلانی صادقانه تلقی کرد؛ گفت وگویی که در آن ایمان به جای مقاومت در برابر عقل، با آن هم زیستی خلاق برقرار می کند و از رهگذر این هم زیستی، معنای تازه ای از حقیقت، نجات و اخلاق جهانی زاده می شود. چنین چشم اندازی می تواند راه را برای شکل گیری «الهیات بین فرهنگی انتقادی» بگشاید؛ الهیاتی که در آن دین نه منبع انحصار حقیقت، بلکه شریک در جست وجوی حقیقتی انسانی و دیالوگ پذیر است.

کلیدواژه ها:

دین ، عقلانیت انتقادی ، مطالعات بین الادیانی ، گفت وگوی دینی ، عقل ارتباطی ، هرمنوتیک ریکوئر ، الهیات بین فرهنگی ، پساسکولاریسم ، جان هیک ، یورگن هابرماس