تحلیل روابط بینامتنی در نمایشنامه «بازی آخر» خداداد رضایی

بینامتنیت از اصطلاحات مهم نقد ادبی محسوب می شود که به بررسی رابطه متون ادبی در دامنه سبک ها و مکتب های مشترک و گاه متفاوت می پردازد. براساس نظریه بینامتنیت، اثر هنری به صورتی آشکار از هنرها یا آثار هنری دیگر بهره می گیرد و چون سخن از متن ادبی مطرح باشد، بر اساس این نظریه معنای خود را از رابطه اش با متن های دیگر به دست می آورد. مطالعات بینامتنی که از رویکردهای جدید در عرصه نقد ادبی است، چگونگی و چرایی تاثیرپذیری متون از یک­دیگر را بررسی می کند. نتایج حاصل از مطالعات بینامتنی در شناسایی آبشخورهای فکری، فرهنگی و ادبی متون نقشی کلیدی دارد و پیشینه آثار امروزی را مشخص می کند. یکی از نویسندگان برجسته این حوزه، ژرار ژنت است که با تعمق در آراء نظریه پردازان پیش از خود به تولید نظریه ترامتنیت موفق گردید. خداداد رضایی، نمایشنامه نویس و کارگردان ایرانی، در نمایشنامه بازی آخر ارجاع های چندگانه ای به متون کلاسیک و معاصر دارد که خوانش بینامتنی را برای منتقد متنش ساده می کند. در پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر داده های کتابخانه ای، این نمایشنامه را از رهیافت مهم بینامتنیت (نظرگاه ژرار ژنت) بررسی و خواننده را با دیدگاه های مختلف مطرح شده در نظریه بینامتنیت بیش­تر آشنا می کنیم. سوال اصلی مطرح شده در این مقاله آن است که فهم تاثیرپذیری نمایشنامه بازی آخر از متن های پیش از خود، چه کمکی به فهم معنای این اثر خواهد کرد؟ بر اساس نتایج این پژوهش، متن مورد مطالعه با چهار متن دیگر؛ یعنی «مکبث» از ویلیام شکسپیر، «داستان حضرت ایوب(ع)»، «بار دیگر شهری که دوست می داشتم» اثر نادر ابراهیمی و افسانه «هزار و یک شب»، پیوندی نزدیک دارد. این امر از رهیافت حوزه بینامتنیت که پساساختارگرایانه به شمار می آید، محقق می شود. یکی دیگر از نتایج مورد توجه تحقیق، این است که رضایی، نویسنده «بازی آخر» با نقل قول از متون متقدم و ارجاع و تلمیح به این متون، از ظرفیت های عمیق معنایی آن ها بهره جسته و با این تکنیک، ایجاز را در نگارش متن خود رعایت کرده است.

کلیدواژه ها:

بینامتنیت ، ژرار ژنت ، خداداد رضایی ، نمایشنامه بازی آخر