نقد و ارزیابی تاریخی نه حکایت از تذکره الاولیای عطار نیشابوری

صحت و سقم بعضی از محتویات متون عرفانی، به ویژه کتاب هایی که با تمرکز بیشتری به احوال و گفته های صوفیان پرداخته اند، همواره محل بحث و گفتگو بوده است. بحث ها و انتقادها آن گاه افزونی می گیرد که قرار باشد از روایات چنین کتاب هایی در تدوین جزئیات و حقایق تاریخی بهره ببرند. یکی از این کتاب ها تذکره الاولیای عطار است که هرچند از نخستین نامه هایی است که در زبان فارسی به گفته ها و حکایت های صوفیان پرداخته است و نثری کم نظیر دارد، اما نمی توان به گزاره های آن به صورت مطلق اعتماد کرد. در این جستار، پس از مقدمه ای درباره تذکره الاولیاء، به دلایل بروز خطاهای تاریخی در کتاب های تذکره و مقامات پرداخته می شود و سپس نه مورد از گزاره های این کتاب از منظر تاریخی، بررسی و نقد خواهد شد. مخاطب درمی یابد که ماجرای امام صادق در مجلس منصور دوانیقی متاثر از تفسیر داستان معجزه حضرت موسی با ساحران است که در تفسیر بیضاوی آمده است. ابوحازم مدنی با ابوهریره مصاحبتی نداشته است و به سختی می توان او را از بزرگان «تابعین» به حساب آورد. عبدالله مبارک پیش از فضیل عیاض وفات یافته است و ممکن نیست که در رثای مرگ فضیل عیاض مطلبی گفته باشد. شاگردی بایزید بسطامی نزد امام صادق بار دیگر بررسی و رد شد.امام شافعی هیچگاه شاگرد مالک دینار نبوده است. امام شافعی مقدم بر احمد حنبل بوده است و ممکن نیست که احمد حنبل در کهن سالی به نزد شافعی جوان رفته باشد. همچنین امکان ندارد که عبدالله مبارک به زیارت شخص احمد حنبل رفته باشد. هیچ یک از خلیفه های وقت با نفرین سفیان...

کلیدواژه ها:

تذکره الاولیاء ، خطای تاریخی ، دلایل ، حذف اسانید ، تشابه اسمی ، سلسله سازی ، تصحیف