تعیین ظرفیت مهاجرپذیری شهرستان های استان گیلان با رویکرد پایداری خدمات اکوسیستم

مقدمه درحالی که حیات بشر وابستگی زیادی به اکوسیستم ها دارد، انسان طی دهه های اخیر بیش از هر دوره ای با تغییر پوشش و کاربری اراضی باعث کاهش کیفیت خدمات اکوسیستم شده است که می تواند تاثیرات مخرب و جبران ناپذیری را بر شرایط محلی و جهانی محیط زیست وارد آورد. تبدیل شدن استان گیلان طی سال های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ از یک استان مهاجرفرست به استان مهاجرپذیر و گسترش عوامل شکل گیری مهاجرت در مناطق مختلف کشور به دلایل مختلف از جمله تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، می تواند شدت مهاجرت به استان گیلان را افزایش دهد و تاثیرات زیادی بر تغییرات پوشش اراضی استان ایجاد نماید که منجر به کاهش پوشش جنگلی، ایجاد فشار بر اکوسیستم ها و همچنین کاهش خدمات اکوسیستم می گردد. در این مطالعه که در محدوده استان گیلان انجام شده است با تعیین ظرفیت مهاجرپذیری هر شهرستان، وضعیت موجود مهاجرپذیری شهرستان ها در مقایسه با ضریب به دست آمده مورد ارزیابی قرار می گیرد. مواد و روش­ها به منظور بررسی تغییرات پوشش اراضی استان با استفاده از تصاویر ماهواره ای لندست ۵ و ۹ در سال های سرشماری رسمی جمعیتی سال های ۱۳۷۵، ۱۳۸۵ و ۱۳۹۵ و در سال ۱۴۰۲، پوشش اراضی و تغییرات آن مورد بررسی قرار گرفت. همچنین از روش کتابخانه ای و مصاحبه نیمه ساختار یافته برای استخراج معیارها استفاده گردید و سپس ضریب مهاجرپذیری هر شهرستان از شش معیار تعیین شده با استفاده از تحلیل فرایند سلسله مراتبی به دست آمد. نتایج و بحث نتایج بررسی تصاویر ماهواره ای طی سال های ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲ نشان می دهد که پوشش انسان ساخت با ۲۵۶۱۴ هکتار افزایش، رشدی معادل ۹۹ درصد داشته است. همچنین در طی این سال ها، ۱۰۷۰۶۹ هکتار از پوشش جنگلی که مهم ترین پوشش استان از نظر وسعت و از نظر ارائه خدمات اکوسیستم می باشد، کاسته شده است که این میزان کاهش، معادل ۷۴/۷ درصد از مساحت استان گیلان می باشد.  در طی این ۳۷ سال، ۴۰۹۹۰۲ نفر بر جمعیت استان اضافه گردیده و ۳۸۵۰۶۹ نفر مهاجر از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵، وارد استان گیلان شده است. همبستگی ۹۹/۰- میان نرخ رشد جمعیت استان با نرخ کاهش پوشش جنگلی نشان دهنده همبستگی بالای تغییرات جمعیتی و تغییرات پوشش جنگلی و تاثیرگذاری مستقیم و غیرمستقیم جمعیت بر روی پوشش جنگلی است. در راستای برنامه ریزی جمعیتی- مهاجرتی مبتنی بر پایداری خدمات اکوسیستم و ظرفیت اکولوژیکی منطقه، پنج معیار اکولوژیکی در مقیاس شهرستان، از سند آمایش سرزمین استان گیلان (۱۳۹۶) انتخاب گردید. همچنین براساس مطالعات رانچی و اعمال محدودیت بر تغییر پوشش جنگلی برای پایداری خدمات اکوسیستم، مناطق کوهپایه ای و کوهستانی که بیش از ۹۵ درصد پوشش جنگلی استان را در خود جای داده است، از برنامه ریزی توسعه سکونتگاهی خارج گردید و بر این اساس نسبت مساحت جلگه هر شهرستان به مساحت جلگه استان به عنوان معیار ششم تعیین گردید. با مشخص شدن معیارهای متناسب با ظرفیت اکولوژیکی و خدمات اکوسیستم استان گیلان، با استفاده از روش تحلیل فرایند سلسله مراتبی، برای هر شهرستان ضریب مهاجرپذیری به دست آمد. مقایسه ضرایب به دست آمده با وضعیت مهاجرپذیری شهرستان ها نشان داد که بیشترین اختلاف و فشار اکولوژیکی در شهرستان رشت می باشد. این شهرستان ۷۶/۳۶ درصد از مهاجرین را از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۳۹۵جذب نموده است. ضریب به دست آمده در این مطالعه برای رشت ۱۶ درصد است که نشان می دهد ۷۶/۲۰ درصد بیشتر از میزان به دست آمده، مهاجر وارد این شهرستان شده ‎ است. درمقابل شهرستان بندرانزلی بیشترین اختلاف مثبت و بهترین وضعیت مهاجرپذیری را از نظر فشار کم تر بر ظرفیت اکولوژیکی دارا می باشد و با ضریب مهاجرپذیری ۵/۱۲ درصد، تنها ۳۴/۶ درصد از مهاجران استان طی سال های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ به این شهرستان وارد شده اند. نتیجه­گیری از سال ۱۳۸۵ مهاجران وارد شده به استان گیلان نقش مهمی در افزایش جمعیت استان داشته اند. گسترش زمینه های افزایش مهاجرت به گیلان در طی سال های پیش رو و تاثیرگذاری تغییرات جمعیتی بر پوشش اراضی و بر پوشش جنگلی که تاثیرات مخربی بر خدمات اکوسیستم ایجاد می نماید، ضرورت برنامه ریزی جمعیتی- مهاجرتی را بر مبنای محدودیت های اکولوژیکی و آسیب های خدمات اکوسیستم مشخص می سازد. با تعیین ضریب مهاجرپذیری هر شهرستان، اختلاف وضع موجود در میزان مهاجر وارد شده به هر شهرستان با ضریب به دست آمده، میزان فشار اکولوژیکی را در هر شهرستان در مقایسه با خود و سایر شهرستان ها مشخص می سازد. در شهرستان هایی مانند رشت که فشار اکولوژیکی بیشتری را متحمل می شوند، اتخاذ سیاست های کنترل و مدیریت میزان مهاجر ورودی در سال های پیش رو و بهبود شاخص های اکولوژیکی استفاده شده در ضریب مهاجرپذیری، برای جلوگیری از آسیب های محیط زیستی بیشتر و جلوگیری از کاهش ظرفیت برد اکولوژیکی پیشنهاد می گردد. از سوی دیگر بهبود شاخص های تعیین ضریب مهاجرپذیری متناسب با میزان مهاجر وارد شده برای شهرستان هایی مانند بندرانزلی که میزان مهاجر وارد شده کم تری نسبت به ضریب به دست آمده دارند، می تواند منجر به پایداری اکولوژیکی و پایداری خدمات اکوسیستم گردد.

کلیدواژه ها:

پوشش اراضی ، کاربری اراضی ، خدمات اکوسیستم ، ظرفیت برد ، مهاجرت