امکان سنجی توسعه کشت گیاهان دارویی منتخب در نواحی روستایی شهرستان زابل

سابقه و هدف: ساکنان مناطق روستایی شهرستان زابل در سال های اخیر به دلیل اقلیم گرم و بیابانی و وقوع خشکسالی های شدید، با آسیب های جدی معیشتی مواجه شده اند. از این رو، شناسایی منابع درآمدی که با نوسانهای اقلیمی سازگار باشند و راهبردهایی برای بهبود فرصت های اقتصادی در این منطقه فراهم نمایند، از اهمیت بالایی برخوردار است. کشت گیاهان دارویی به عنوان یکی از منابع درآمدی ارزشمند، به دلیل گستردگی زنجیره ارزش، ظرفیت بالای درآمدزایی و سازگاری با تنش های محیطی، می تواند نقشی کلیدی در اشتغال زایی و کاهش فقر در مناطق روستایی شهرستان زابل ایفا کند. این مطالعه با هدف امکان سنجی توسعه کشت گیاهان دارویی منتخب در نواحی روستایی این شهرستان انجام شده است.مواد و روش ها: جامعه آماری این تحقیق شامل کارشناسان خبره شاغل در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی و جهادکشاورزی شهرستان زابل و خبرگان حوزه گیاهان دارویی در بخش خصوصی بودند. در مجموع، ۲۵ نفر به صورت هدفمند برای این مطالعه انتخاب شدند. داده های مورد نیاز از طریق مصاحبه و با استفاده از ابزار پرسش نامه محقق ساخته گرد آوری شدند. برای تجزیه وتحلیل داده ها، از روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد. گیاهان دارویی منتخب در منطقه مورد مطالعه نیز براساس مرور پیشینه تحقیق و مصاحبه با کارشناسان و صاحب نظران این حوزه تعیین شدند. این گیاهان شامل ۱۰ گونه دارویی شامل زیره سبز (Cuminum cyminum)، سیاه دانه (Nigella sativa)، اسفرزه (Plantago psyllium)، شنبلیله (Trigonella foenum-graecum)، زنیان (Trachyspermum ammi)، چای ترش (Hibiscus sabdariffa)، کتان (Linum usitatissimum)، بابونه (Matricaria chamomilla)، گوار (Cyamopsis tetragonoloba) و گل محمدی (Rosa damascena) بود که دارای بیشترین سابقه کشت در منطقه بودند.نتایج: میانگین سنی کارشناسان مورد مطالعه حدود ۵۵ سال با انحراف معیار ۱۰.۹ سال بود. بیشتر کارشناسان دارای مدرک تحصیلی کارشناسی و کارشناسی ارشد بوده و رشته های تحصیلی تمامی آنها با بخش کشاورزی مرتبط بودند. میانگین سابقه شغلی پاسخگویان در حوزه کشاورزی حدود ۱۵ سال با انحراف معیار ۸.۶۰ سال بود. همچنین، تمامی پاسخگویان سابقه فعالیت در زمینه گیاهان دارویی (شامل تولید، تحقیق یا خرید و فروش) داشتند. براساس نظر کارشناسان، معیارهای انتخاب گیاهان دارویی برای کشت، به ترتیب اهمیت شامل: اقتصادی، فنی و اقلیمی، زیرساختی و تکنولوژیکی، سیاستی و مدیریتی و در نهایت دانشی و نگرشی شناسایی شدند. نتایج اولویت بندی گیاهان دارویی مناسب برای کشت، با در نظر گرفتن این شاخص ها، نشان داد که به ترتیب سه گیاه گل محمدی (۳.۲۳)، چای ترش (۳.۱۲) و زیره سبز (۳.۰۵) بالاترین اولویت را برای کشت در شهرستان زابل دارند. یافته های این تحقیق نشان می دهند که از میان معیارهای موثر بر توسعه کشت گیاهان دارویی، توجه به جنبه های «فنی و شرایط اقلیمی» و «زیرساخت ها و فناوری مناسب» از اهمیت بیشتری برخوردارند. در میان زیرمعیارهای مختلف نیز، «سازگاری با اقلیم منطقه»، «بازارپسندی» و «سهولت برداشت، فراوری و انبارداری» بالاترین اهمیت را داشتند.نتیجه گیری: امروزه تغییرات اقلیمی و پیامدهای نامطلوب ناشی از آن، همراه با محدودیت فرصت های اقتصادی در مناطق روستایی، ازجمله چالش های اساسی تهدیدکننده معیشت روستاییان به شمار می روند. یکی از راهبردهای موثر برای مقابله با این مشکلات، شناسایی منابع درآمدی متناسب با ویژگی های اقلیمی و ظرفیت های اقتصادی روستاهاست. توسعه کشت گیاهان دارویی، به دلیل توان بالای درآمدزایی و سازگاری قابل توجه این گیاهان با شرایط محیطی و مقاومت در برابر تنش ها، می تواند گامی موثر در جهت اشتغال زایی، افزایش درآمد، کاهش فقر و جلوگیری از مهاجرت روستاییان باشد. با این حال، همه گیاهان دارویی برای کشت در هر منطقه مناسب نیستند. بنابراین، پیش از توصیه به کشت، لازم است این گیاهان از جنبه های مختلف ارزیابی شوند تا از بروز مشکلات و شکست در فرایند توسعه کشت آنها جلوگیری شود.

کلیدواژه ها:

گیاهان دارویی ، امکان سنجی کشت ، توسعه روستایی ، معیشت پایدار