تحلیل انتقادی برنامه درسی پنهان در مدارس با رویکرد جنسیت، قدرت و عدالت آموزشی

برنامه درسی پنهان به عنوان مجموعه ای از ارزش ها، هنجارها و الگوهای رفتاری نانوشته ای که در فرآیند آموزش رسمی بازتولید می شود، نقش مهمی در تثبیت یا به چالش کشیدن ساختارهای نابرابر اجتماعی دارد. هدف از این پژوهش، تحلیل انتقادی برنامه درسی پنهان در مدارس با تمرکز بر ابعاد جنسیت، قدرت و عدالت آموزشی است و با بهره گیری از روش توصیفی– تحلیلی بر مبنای تحلیل متون، اسناد تربیتی، مشاهدات میدانی و پژوهش های پیشین، به بررسی نحوه شکل گیری و بازتولید مناسبات قدرت و کلیشه های جنسیتی در بستر مدرسه و کلاس درس پرداخته است.یافته ها نشان می دهد که برنامه درسی پنهان اغلب به بازتولید ساختارهای سلطه گرایانه و مرد محور منجر می شود و در بسیاری از موارد، با نادیده گرفتن تفاوت های جنسیتی، زمینه های طرد اجتماعی و تبعیض آموزشی را فراهم می سازد. تحلیل محتوای غیررسمی تعاملات میان معلمان و دانش آموزان، فضاسازی های مدرسه، نظام ارزشیابی و الگوهای رفتاری ضمنی حاکی از آن است که بسیاری از این سازوکارها به نفع جنسیت غالب (معمولا مردانه) و در چارچوب سلطه قدرت فرهنگی- اجتماعی بازتولید می شوند.در سطح عدالت آموزشی نیز نتایج حاکی از آن است که برنامه درسی پنهان با تقویت تبعیض های پنهان در زمینه هایی مانند انتخاب رشته، فرصت های مشارکت و شکل دهی هویت تحصیلی، به شکل گیری نابرابری های ساختاری کمک می کند. همچنین، فقدان گفتمان های نقادانه درباره جنسیت، برابری و حقوق اجتماعی در فرآیند آموزش، موجب استمرار بی عدالتی در تجربه های یادگیری دانش آموزان می شود. لذا پیشنهاد می شود سیاست گذاران آموزشی و معلمان با بازشناسی و اصلاح مولفه های پنهان در آموزش، زمینه تحقق عدالت جنسیتی و کاهش نابرابری های آموزشی را فراهم سازند. این مهم مستلزم طراحی مداخلات آگاهانه، آموزش حساسیت جنسیتی و تقویت گفتمان عدالت محور در مدارس است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، جنسیت ، قدرت ، عدالت آموزشی.