هوش مصنوعی در قضاوت: فرصت یا تهدید برای دادرسی عادلانه؟

تحول دیجیتال و پیشرفت های شتابان فناوری، به ویژه در حوزه هوش مصنوعی، نظام های قضایی سراسر جهان را با چالش ها و فرصت های بی سابقه ای مواجه ساخته است. پرسش اساسی این پژوهش آن است که آیا بهره گیری از هوش مصنوعی در فرآیند قضاوت می تواند در راستای تحقق دادرسی عادلانه موثر باشد یا برعکس، تهدیدی برای عدالت قضایی و حقوق بنیادین اصحاب دعوا به شمار می آید؟ اهمیت این مساله از آنجا ناشی می شود که نهاد قضاوت همواره به عنوان یکی از ارکان اصلی تحقق عدالت اجتماعی تلقی شده و کوچک ترین انحراف در آن می تواند پیامدهای گسترده ای برای اعتماد عمومی به نظام حقوقی به همراه داشته باشد. هدف این مقاله بررسی ابعاد حقوقی، اخلاقی و ساختاری ورود هوش مصنوعی به فرآیند قضاوت، با تمرکز بر سازگاری آن با اصول دادرسی منصفانه، استقلال قضات، حق دفاع و شفافیت در رسیدگی است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی، بررسی اسناد بین المللی، رویه های تطبیقی و تحلیل انتقادی نظریات حقوقی در این زمینه است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در حالی که هوش مصنوعی می تواند با کاهش خطای انسانی، افزایش سرعت رسیدگی و تسهیل دسترسی به عدالت نقش مثبتی ایفا کند، در صورت نبود چارچوب های حقوقی مشخص، می تواند اصول اساسی دادرسی عادلانه را به خطر اندازد. فقدان شفافیت الگوریتمی، امکان تبعیض الگوریتمی، و ابهام در تعیین مسئولیت حقوقی، از مهم ترین چالش های پیش رو هستند. نوآوری این مقاله در تحلیل میان رشته ای و انتقادی از پیوند فناوری هوش مصنوعی با نهاد دادرسی است و ارائه راهکارهای حقوقی برای بهره گیری از ظرفیت های این فناوری در عین صیانت از اصول بنیادین عدالت قضایی.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، دادرسی عادلانه ، قضاوت الگوریتمی ، حقوق فناوری ، مسئولیت قضایی