بررسی نقش اصول فقه در تبیین قواعد حقوقی: تحلیل تطبیقی قاعده برائت و اصل عدم مسئولیت در حقوق مدنی

اصول فقه به عنوان دانش استنباط احکام شرعی، جایگاهی بنیادین در شکل دهی به قواعد حقوقی دارد و بسیاری از مبانی نظری حقوق مدنی ایران متاثر از اصول فقه است. یکی از نمونه های برجسته این تاثیر، مقایسه ی قاعده ی برائت در اصول فقه با اصل عدم مسئولیت در حقوق مدنی است. قاعده ی برائت در اصول فقه، بر اصل «عدم تکلیف بدون بیان» و برائت ذمه استوار است و بیان می دارد که تا زمانی که تکلیف یا مسئولیت به طور معتبر ثابت نشده، نمی توان شخص را مکلف یا مسئول دانست. در مقابل، اصل عدم مسئولیت در حقوق مدنی بر این پیش فرض استوار است که هیچ کس در برابر دیگری تعهد یا مسئولیتی ندارد مگر آنکه دلیل قانونی یا قراردادی بر خلاف آن وجود داشته باشد. این مقاله با رویکرد تطبیقی، ضمن واکاوی مبانی نظری و عملی هر دو قاعده، شباهت ها و تفاوت های آن ها را در ابعاد فلسفی، حقوقی و کاربردی بررسی می کند. از منظر مشترک، هر دو اصل پاسدار آزادی های فردی و امنیت حقوقی هستند. از منظر تفاوت، قاعده ی برائت ناظر بر حوزه ی تکلیف و حکم شرعی است، در حالی که اصل عدم مسئولیت به حوزه ی روابط خصوصی و حقوق مدنی تعلق دارد. نتایج پژوهش نشان می دهد که اصول فقه نه تنها در مقام منبع الهام قواعد حقوقی عمل کرده، بلکه در رویه ی قضایی نیز آثار عمیقی به جا گذاشته است.بهره گیری از نقاط اشتراک این دو قاعده می تواند در تقویت عدالت قضایی، پیشگیری از مسئولیت های بی دلیل و تضمین حقوق شهروندان نقش آفرین باشد.

کلیدواژه ها:

اصول فقه ، قاعده برائت ، اصل عدم مسئولیت ، حقوق مدنی ، تطبیق قواعد فقهی و حقوقی ، امنیت حقوقی.