بررسی ترکیب‎ پذیری، هتروزیس و نحوه عمل ژن برخی صفات کلزا (.Brassica napus L) با استفاده از روش دی آلل

چکیده مبسوط مقدمه و اهداف: کلزا یکی از مهم ترین دانه‎های روغنی در جهان است که افزایش میزان محتوای روغن دانه و افزایش پتانسیل ژنتیکی و فنوتیپی عملکرد از جمله اهداف مهم برنامه های کلان تولید کلزا در کشورهای مختلف هستند. اساس کار برنامه های اصلاح نباتات تنوع است. میزان موفقیت به وجود تنوع ژنتیکی و نحوه گزینش بستگی دارد. هدف از تحقیق حاضر، بررسی و تخمین وراثت پذیری و میزان هتروزیس صفات مختلف عملکردی کلزا نسبت به والد برتر و تعیین نحوه پاسخ ژنتیکی این صفات برای تولید هیبرید در لاین های کلزا بود. همچنین، ترکیب های عمومی و خصوصی جهت تشخیص بهترین تلاقی با بالاترین هتروزیس و توارث پذیری در والدین برتر با استفاده از روش دی‎آلل کامل در کلزای بهاره مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت. مواد و روش‎ها: به‎ منظور انجام این آزمایش، هفت رقم کلزا در سال ۱۴۰۰-۱۳۹۹ بر اساس روش دی آلل کامل تلاقی دوطرفه داده شدند. دورگه‎های نسل اول همراه والدین (جمعا ۴۹ ژنوتیپ) در قالب طرح بلوک‎های کامل تصادفی در سه تکرار در سال ۱۴۰۱-۱۴۰۰ ارزیابی شدند. صفات مورد مطالعه شامل تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی، ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین، وزن هزار دانه و عملکرد دانه بودند. با استفاده از روش های تحلیلی و عددی روش اول گریفینگ (دی ‎آلل کامل) و هیمن، تخمین های ژنتیکی و فنوتیپی با استفاده از نرم افزار R و کتابخانه تخصصی DiallelAnalysisR برآورد گردید. یافته‎ها: نتایج تجزیه واریانس ساده صفات نشان دادند که تفاوت بین ژنوتیپ‎ها برای تمامی صفات در سطح احتمال یک درصد معنی‎دار بود، که نشان دهنده وجود تنوع در بین ژنوتیپ ها است. نتایج تجزیه دی آلل حاکی از معنی دار بودن میانگین قابلیت ترکیب پذیری عمومی، خصوصی و اثرات متقابل برای تمامی صفات مورد بررسی بود که نشان دهنده اهمیت اثر افزایشی و غیرافزایشی ژن ها در کنترل این صفات است. همچنین، معنی دار بودن نسبت ترکیب پذیری عمومی بر خصوصی برای تمامی صفات غیر از تعداد روز تا گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی بیانگر اهمیت چشم گیر اثرات افزایشی نسبت به اثرات غیرافزایشی در کنترل این صفات است. بر اساس این تحقیق، دورگ صفار × دلگان می تواند به ‎واسطه ترکیب پذیری عمومی مثبت و معنی دار والدین آن ها از نظر عملکرد دانه و ترکیب پذیری عمومی منفی والدین از نظر تعداد روز تا رسیدگی در برنامه اصلاحی به ‎منظور دست یابی به ژنوتیپ های پرمحصول و زودرس در مناطق گرمسیر مورد استفاده قرار گیرد. دامنه هتروزیس نسبت به والد برتر برای عملکرد دانه از ۳۳/۸- الی ۳۰/۳ متغیر بود. میانگین درجه غالبیت نیز برای کلیه صفات غیر از صفت تعداد روز تا گلدهی (غالبیت نسبی) حاکی از وجود عمل فوق غالبیت در کنترل این صفات بود؛ در نتیجه، برای افزایش و بهبود این صفات می توان از پدیده هتروزیس بهره جست. جهت غالبیت برای تمامی صفات مورد نظر به غیر از تعداد دانه در غلاف و وزن هزار دانه معنی دار گردید. نتیجه‎گیری: برآورد ترکیب پذیری عمومی نشان داد که والدین صفار، ظفر و دلگان به‎ عنوان بهترین ترکیب عمومی جهت افزایش عملکرد دانه بودند. دو ترکیب هتروتیک آر.جی.اس۰۰۳× دلگان و روشنا × ظفر نیز می توانند به ‎واسطه ترکیب پذیری خصوصی مثبت و معنی دار آن ها از نظر عملکرد و همچنین منفی بودن ترکیب پذیری خصوصی آن ها از نظر صفت تعداد روز تا رسیدگی به عنوان پر محصول‎ترین هیبریدهای سینگل کراس کلزا جهت ارائه به کشاورزان مد نظر قرار گیرند. در نهایت، به دلیل بیشتر بودن عملکرد دانه مربوط به نتاج دورگ دلگان × صفار با ۳۷۵۴ کیلوگرم در هکتار پیشنهاد می شود که این دورگ در برنامه های به نژادی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

Canola ، General Combining Ability ، Griffing Model ، Gene Effect ، Heritability ، Additive Variance ، اثر ژن ، ترکیب‎ پذیری عمومی ، کلزا ، گریفینگ ، واریانس افزایشی ، وراثت‎ پذیری