تفسیری بر چرایی کالاهای منزلتی دوره مفرغ میانه آسیا (مطالعه موردی: ستون های مینیاتوری و صفحات گرد)

از فرهنگ­ های مهم و تاثیرگذار در جوامع عصر مفرغ میانه آسیا، فرهنگ بلخ-مرو/ خراسان بزرگ است. مواد فرهنگی این فرهنگ در اواخر هزاره سوم و نیمه اول هزاره دوم ق م (مفرغ میانی و جدید) در گستره جغرافیایی وسیعی شامل خراسان بزرگ، جنوب شرق ایران و آسیای میانه توسعه یافته است. از ویژگی­ های این فرهنگ می­توان به گونه­ های شاخص سفالی و کالاهای منزلتی اشاره کرد که از فلزاتی مانند طلا، نقره و مفرغ و سنگ ­های قیمتی و نیمه قیمتی (فیروزه، عقیق، کلریت و مرمر) ساخته شده­اند. مجموعه ­ای از دست ساخته ها با کارکرد آیینی ازجمله ستون­ های مینیاتوری مرمری، پیکرک­ های ترکیبی، عصاهای قدرت، سرناها، تبرهای تشریفاتی و علاوه بر آن، شیوه ­های تدفینی (تدفین حیوانی، تنوع و کثرت گورنهاده، گذاشتن غذا همراه مردگان و گورهای یادمانی)، در شکل­‎ گیری این مجموعه نقش داشته ­اند. بر این اساس، از مهم ترین گورنهاده ­ها ستون­ های مینیاتوری و صفحات گردی هستند که در بافت ­های گورستانی و در فضاهای آیینی یافت شده ­اند. آنچه حائز اهمیت بوده و چرایی پژوهش حاضر را شکل می­ دهد، تفسیر حوزه پراکنش، گونه شناسی، کارکرد و گاه نگاری ستون­ های مینیاتوری و صفحات گرد است. بر پایه پژوهش انجام شده، ستون­ های مینیاتوری و سنگ های وزنه (صفحات گرد) به عنوان یک کالای منزلتی در مهم ترین استقرارهای شهری میانه آسیا در اختیار نخبگان جامعه بوده است. آن ها می­توانند به عنوان سنگ­ وزنه، نوعی میز آیینی و نشانه ­ای از ریشه برخی اعتقادات هندوایرانیان و دین زرتشتی مانند فشردن هوم و برسم تفسیر شوند. همچنین، بر اساس مدارک باستان شناختی می توان تاریخ ۲۵۰۰/ ۲۳۰۰ تا ۱۸۰۰/ ۱۷۵۰ق م را برای این نوع از دست ساخته های منزلتی پیشنهاد کرد.

کلیدواژه ها:

میانه آسیا ، فرهنگ بلخ-مرو/ خراسان بزرگ ، کالاهای منزلتی ، ستون مینیاتوری ، صفحات گرد