تحلیل چند مولفه ای کنش انسان در قرآن بر پایه نظریه شناختی-رفتاری و رویکردهای تفسیری

تحلیل چند مولفه ای کنش انسان در قرآن بر پایه نظریه شناختی-رفتاری و رویکردهای تفسیریچکیدهیکی از مسائل بنیادین در الهیات قرآنی، تبیین نسبت میان اراده انسان و مشیت الهی در کنش های انسانی است. در نگاه نخست، آیات قرآن تصویری پیچیده و گاه چندلایه از علل و عوامل موثر بر رفتار انسان ارائه می دهند؛ با این حال، تاکنون پژوهشی نظام مند برای استخراج این عوامل و سنجش میزان تاکید قرآن بر هر یک از آن ها صورت نگرفته است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قرآن چه عواملی را در شکل گیری کنش های انسانی موثر می داند و کدام یک از این عوامل از بسامد بالاتری برخوردارند؟برای پاسخ به این پرسش، آیات مرتبط از جزءهای اول تا پنجم، دهم تا پانزدهم و بیست و پنجم تا سی ام قرآن، به روش توصیفی -تحلیلی استخراج و تحلیل شدند. تحلیل ها نشان داد که عوامل موثر بر کنش انسان در قرآن را می توان در چهار دسته کلی جای داد: ۱) مشیت الهی، ۲) اراده و اختیار انسان، ۳) نقش توامان انسان و خدا، و ۴) عوامل خارجی مانند شیطان، محیط و سنت های خانوادگی. یافته ها حاکی از آن است که در ۴۱٪ آیات، کنش مستقیما به انسان نسبت داده شده، در ۳۲٪ آیات تعامل انسان و خدا مورد تاکید قرار گرفته، ۱۶٪ آیات کنش را به خدا منتسب دانسته و در ۱۲٪ به عوامل خارجی اشاره شده است. این نتایج نشان می دهد که علی رغم سلطه مشیت و قدرت الهی در هستی، قرآن سهم چشمگیری برای اراده و مسئولیت انسان در رفتارهایش قائل است؛ مسئله ای که می تواند مبنای نظری مهمی در گفت وگوی میان الهیات اسلامی، فلسفه اخلاق و روان شناسی رفتاری باشد.

کلیدواژه ها:

کلیدواژه ها: قرآن ، کنش انسان ، عامل کنش ، درونی ، بیرونی