بررسی سیل خیزی و رواناب حوضه سد شهید رجایی ساری با استفاده از GIS و سنجش از دور

از دیرباز سیل به عنوان یکی از مخرب ترین پدیده های طبیعی شناخته شده است که آثار بسیار گسترده ای بر زندگی انسان و محیط زیست برجای گذاشته است. این پدیده نه تنها موجب فرسایش خاک و کاهش حاصلخیزی اراضی میشود بلکه خسارات شدیدی به زیر ساختها شامل جاده ها، منازل مسکونی زمینهای کشاورزی و باغات وارد می آورد وقوع سیل در بسیاری از موارد، پیامد فعالیت های انسانی نظیر تغییر در کاربری اراضی تخریب بی رویه پوشش گیاهی چرای مفرط ،دام شخم زمینهای شیبدار و قطع درختان جنگلی است که باعث به هم خوردن تعادل طبیعی منطقه شده و فرسایش خاک و شدت سیلاب را افزایش میدهد. سیل به دلیل وقوع سریع و فقدان زمان کافی برای واکنش و صدور هشدارها، یکی از خطرناک ترین مخاطرات طبیعی محسوب میشود. شدت این مخاطره در مناطقی که پوشش گیاهی سطح زمین تخریب شده یا تغییرات کاربری زمین انجام شده به مراتب بیشتر است با کاهش پوشش گیاهی توان نفوذپذیری خاک کاهش یافته و میزان رواناب سطحی افزایش می یابد. این وضعیت نه تنها باعث افزایش حجم سیلاب میشود بلکه به تخریب خاک انتقال مواد آلی و معدنی به آبراهه ها و کاهش کیفیت آب دامن میزند فعالیتهای انسانی نظیر توسعه کشاورزی با کوتاه شدن دوره تناوب زراعی چرای بیش از حد تعادل دامها و اجرای سازه های مهندسی بدون رعایت اصول زیست محیطی از جمله عواملی هستند که طبیعت را در مقابل سیلاب آسیب پذیرتر میکنند. امروزه اهمیت مدیریت سیلاب و کاهش آثار ناشی از آن بیش از پیش آشکار شده است. در مناطق مستعد وقوع سیلاب، تهیه نقشه های خطر سیل نقشی حیاتی در برنامه ریزیهای استفاده از زمین و مدیریت منابع آب دارد چنین نقشه هایی با ارزیابی دقیق مناطق پرخطر به مدیران و برنامه ریزان امکان میدهد تا اقداماتی موثر در جهت کاهش خسارات سیل به عمل آورند. استان مازندران و به ویژه حوضه آبخیز سد شهید رجایی ،ساری از جمله مناطق سیل خیز کشور محسوب میشوند که به علت شرایط خاص زیست محیطی، توپوگرافی و پراکنش ،بارش در معرض خطرات ناشی از سیلاب قرار دارند با این وجود تاکنون مطالعه جامعی پیرامون تحلیل پتانسیل سیل خیزی و تولید رواناب در این منطقه انجام نشده است این امر ضرورت بهره گیری از ابزارها و فناوریهای نوین را برای بررسی دقیق خطرات مرتبط با رواناب و سیلاب در این منطقه آشکار می سازد. تحولات اخیر در فناوریهای نقشه برداری و تحلیل داده های مکانی ابزارهایی موثر را برای تحلیل مناطق مستعد سیل فراهم کرده اند که از جمله مهمترین این ابزارها میتوان به سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تکنولوژی سنجش از دور اشاره کرد. GIS با قابلیتهای مکانی سازی داده ها و مدل سازی خطرات ،محیطی امکان شناسایی مناطق پرریسک و تحلیل ارتباط متغیرهای مختلف را فراهم می کند از سوی دیگر، سنجش از دور با ارائه دادههای دقیق از پوشش سطح زمین ،شیب نوع خاک و کاربری اراضی، ابزاری ارزشمند برای مطالعات هیدرولوژیکی و تخمین رواناب سطحی فراهم می.کند ترکیب این ابزارها با داده های رقومی نظیر مدل رقومی ارتفاع (DEM)، داده های بارش، شاخص پوشش گیاهی و داده های مربوط به خاک، بستری مناسب برای تحلیل خطرات سیلاب و مدیریت مناطق مستعد فراهم می آورد. با توجه به اینکه ابزارهای GIS و سنجش از دور امکانات قابل توجهی را برای تحلیل دقیق مکان مند خطرات محیطی ارائه میدهند، این مطالعه با هدف استفاده از این ابزارها برای تحلیل جامع پتانسیل سیل خیزی و تولید رواناب در حوضه آبخیز سد شهید رجایی ساری انجام شده است. این پژوهش ضمن شناسایی عوامل موثر بر سیلاب و رواناب سطحی به ارائه نتایج کاربردی برای برنامه ریزیهای محیط زیستی و مدیریت منابع آب در این منطقه میپردازد.

کلیدواژه ها:

GIS ، رواناب ، سنجش از دور ، فرسایش خاک