راهبردهای شناختی نهضت های آزادیبخش از منظر فکری شهید استاد مرتضی مطهری

تحولات فکری و علمی در غرب و جهان اسلام، همراه با ظهور جریان های ماتریالیستی و بازتعریف تفکرات دینی در چارچوب نهضت های آزادی بخش، زمینه ساز بازاندیشی عمیقی در لایه های شناختی این جنبش ها شد. شهید مرتضی مطهری، با درکی ژرف از فرآیندهای شناختی شکل دهنده به گفتمان ‎های اجتماعی، واکاوی نظام مند این راهبردها را با تمرکز بر سازه های ذهنی و هویتی نهضت ها پی گرفت. اگرچه ابعاد سیاسی و نظامی همواره پررنگ بوده اند، اما شناخت پژوهی به مثابه چارچوب معناساز در جهان معناگرای کنونی، نقشی محوری در بازتعریف هویت جمعی و جهت دهی به کنش های اجتماعی ایفا می کنند. این پژوهش با بهره گیری از رویکرد تحلیلی- توصیفی و کاربست روش توماس اسپریگنز (با تاکید بر شناسایی بحران ها، ریشه یابی علل و ترسیم نظم آرمانی) و با رویکردی شناخت پژوهانه، به بررسی لایه های زیرساختی اندیشه شهید مطهری در رابطه با نهضت های آزادی بخش پرداخته است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که از نگاه استاد مطهری، غایت نهضت های آزادیبخش، «تحقق آزادی واقعی انسان» است که در سه سطح شناختی با موانع روبه روست: ۱. سطح فردی- ذهنی؛ ۲. سطح جمعی- گفتمانی؛ ۳. ساختاری- نهادی. علل شناختی شکست نهضت ها نیز ریشه در کاستی های فرآیند تفکر جمعی دارد. در ترسیم «نظم آرمانی»، استاد مطهری بر بازسازی شناختی جامعه تاکید دارند و در سطح راه حل ها، استاد مطهری با تاکید بر مهندسی شناختی، بر نهادسازی های گفتمان ساز تمرکز می کند. این پژوهش نشان می دهد که توفیق نهضت های آزادیبخش، در گرو تبدیل «شناخت فردی» به «آگاهی جمعی» و نهادینه سازی آن در ساختارهای اجتماعی است.

کلیدواژه ها:

شناخت پژوهی ، نهضت های آزادی بخش ، استاد مطهری ، اسپریگنز ، هژمونی زدایی