تعامل صورت و کاربرد در خط نسخ، ثلث و اقلام ایرانی

اقلام خوشنویسی از لحاظ شکل ظاهری صورت به شش گونه دسته بندی شدهاند و سپس اقلام ایرانی ابداع گردیدند. بیشترین کاربرد اقلام سته در بناهای مذهبی و کتابت قرآن کریم بود و اقلام ایرانی نیز هر کدام کاربرد خود را داشتند. پژوهش حاضر در تلاش است تا با تحلیل صورت هر کدام از خطوط ثلث و نسخ و اقلام ایرانی با تکیه بر اصول مبانی هنرهای تجسمی و خوشنویسی و عرصه کاربردی خط، به بررسی تعامل میان صورت و کاربرد در خوشنویسی پرداخته و به سوال آیا در خوشنویسی میان صورت شکل ظاهری (خط و کاربرد خطوط ارتباطی وجود دارد؟ پاسخ دهد. جامعه آماری شامل آثاری از خط نسخ ، ثلث ،تعلیق نستعلیق و شکسته نستعلیق است و نمونههای مطالعاتی به صورت هدفمند از آثار خوشنویسان نامدار در هر خط برگزیده شده است پژوهش با راهبرد کیفی و روش توصیفی- تحلیلی بوده و اطلاعات به روش کتابخانه ای گردآوری شده است. سپس نمونه ای از صورت هر خط مورد تحلیل بصری قرار گرفته و ارتباط یا عدم ارتباط صورت و کاربرد مورد ارزیابی قرار گرفته است بر طبق پژوهش ،خط در اقلام مذکور به فراخور کاربرد دچار دگرگونی شده است و ارتباط معناداری میان صورت و کاربرد اقلام خوشنویسی برقرار می باشد. به طوری که اقلامی چون ثلث با خطوطی محکم و استوار و صورتی رسمی و قامت بلند حروف و شاکله درشت که خوانش از دور را مسیر میکرد و پذیرای تزیینات و ترکیب بندیهای بی نظیر بود در کتیبه های ساختمانهای مذهبی کاربرد فراوانی داشت و خط نسخ که صورتی بسیار خوانا و متعادل و استاندارد داشته جهت خوانش از فاصله نزدیک بسیار مناسب بوده و بیشتر در کتابت قرآن کریم تا به امروز کاربرد دارد. از طرفی اقلام سهگانه ایرانی در جهت کتابت مفاهیم غیرمذهبی هر یک صورتی گوناگون به خود گرفته اند. نستعلیق با صورتی موزون، بار ادب و فرهنگ فارسی را به واسطه کتابت اشعار فارسی بر دوش کشیده تعلیق با خطوطی پیچیده و پیوسته و پر دور و صورتی رمزگون در جهت انتقال فرمانهای حکومتی و محرمانه کاربرد یافته و شکسته نستعلیق با خطوطی پر دور و آزاد و رها و زیبایی بیمانند، در جهت کتابت اشعار و مفاهیم عرفانی بیش از سایر اقلام خودنمایی کرده است.

کلیدواژه ها:

خوشنویسی ، صورت و کاربرد در خوشنویسی ، اقلام ، ایرانی ، خط نسخ ، خط ثلث