بستر معیوب اجتماعی و عادت واره بوم شناختی کشاورزی در حاشیه

چکیده مبسوطمقدمه: کشاورزی، به عنوان یکی از بنیادی ترین فعالیت های انسانی، همواره پیوندی عمیق و ناگسستنی با طبیعت و محیط زیست داشته است. این فعالیت که برای تامین مواد غذایی و معیشت جوامع انسانی ضروری است، ناگزیر ممکن است بر منابع طبیعی مانند آب، خاک و تنوع زیستی تاثیرات گسترده ای بگذارد. در این میان، کشاورزان به عنوان اصلی ترین بهره برداران و استفاده کنندگان از این منابع، نقشی کلیدی در حفظ یا تخریب محیط زیست و به­ طور کلی، سرنوشت محیط زیست بازی می کنند. چگونگی رفتار آنها با طبیعت، برآمده از آموزه هایی است که طی فرآیند جامعه پذیری و در تعامل با ساختارهای اجتماعی و فرهنگی محیط زندگی شان، یاد گرفته اند. هدف پژوهش حاضر این است که نشان دهد چگونه بستر اجتماعی و فرهنگی در شکل گیری عادت واره های کشاورزی موثرند.روش: این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه زمینه­ای انجام شده است. مشارکت کنندگان در پژوهش، ۳۳ نفر از کشاورزان شهرستان «ازنا» هستند که داده های پژوهش از آنها جمع آوری شده است. نمونه­گیری از نوع هدف مند بود و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تکنیک این پژوهش از نوع مصاحبه­ی نیمه­ساختاریافته بود. جهت اعتمادپذیری داده های پژوهش از تکنیک ممیزی استفاده شد.یافته­ ها: تحلیل داده ها منجر به خلق ۱۰ مقوله اصلی و یک مقوله هسته گردید. یافته­های پژوهش نشان می­دهد مکانیسم دست نامرئی بازار و سلاخی زمین بین وراث در نقش شرایط علی؛ و ساختار نامتوازن نظام توزیع و بازار محصولات کشاورزی در نقش شرایط زمینه­ای موجب به­حاشیه­رانده­شدن عادت­واره­ی بوم­شناختی کشاورزان شده­اند. در این میان حاکم شدن روحیه سوداگری در کشاورزی و وجود اختلافات ملکی بین وراث و برخی کشاورزان سبب کاهش همکاری بین جامعه روستایی در امور مشترک و مشاع و بعضا فروپاشی شبکه­های سنتی همکاری و همیاری در جامعه کشاورزی گردیده است که به­ جای خود  عادت­واره­ی بوم­شناختی کشاورزی را بیشتر به حاشیه رانده است.نتیجه­ گیری: به طور خلاصه، نتایج تحقیق نشان می­دهد دست نامرئی بازار و تقسیم زمین به بهانه­ حفظ میراث پدری به تدریج ساختارهای سنتی کشاورزی را تضعیف کرده و بعد اقتصادی را بر سایر ابعاد اکولوژیک، اجتماعی و اخلاقی کشاورزی حاکم نموده است. این مطالعه نشان می دهد، عوامل ساختاری فوق در تعامل با تضعیف همبستگی اجتماعی، عادت واره های بوم شناختی را به حاشیه رانده و کشاورزان را به سمت کنش های مخرب زیست­محیطی سوق داده است که پیامدهای ناگوار زیست ­محیطی و اجتماعی نظیر کاهش تنوع زیستی، گسترش کشت تک ­محصولی، گسترش انواع بیماری­ها، تهدید سلامتی انسانها و مهاجرت از روستا را به دنبال داشته است. این یافته ها، ضرورت بازطراحی نهادهای حمایتی و تقویت سرمایه اجتماعی در جوامع روستایی را برای احیای کشاورزی پایدار آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

عادت واره بوم شناختی ، بستر اجتماعی و فرهنگی ، مثله شدن زمین ، مکانیسم بازار ، رفتارهای زیست محیطی