مدل توزیع اعتبارات عمرانی مبتنی بر تحلیل پوششی داده های شبکه ای

مقدمه و اهداف: تخصیص بودجه عمومی به فرایندی اطلاق می شود که طی آن، دولت ­ها نحوه توزیع منابع مالی خود را بین نیازها و اولویت­ های مختلف اجتماعی تعیین می­کنند. این یک فرایند پیچیده و چندوجهی است که شامل تصمیم ­گیری ­هایی است که می­ تواند پیامدهای عمیقی برای رفاه شهروندان و عملکرد کلی جامعه داشته باشد. تخصیص بودجه می­ تواند میزان و کیفیت خدمات عمومی مانند مراقبت­ های بهداشتی، آموزشی و زیرساختی را تعیین کند و همچنین می­ تواند بر توسعه اقتصادی و توزیع ثروت در داخل یک کشور تاثیر بگذارد. در سال­ های اخیر، علاقه فزاینده ­ای به بررسی چگونگی تخصیص بودجه ­های عمومی و همسویی روش­ ها و اولویت­های فعلی با نیازها و ارزش های جامعه وجود داشته است. نوسانات مداوم در سیاست های تخصیص بودجه در ایران، به ویژه در حوزه های حساس مانند آموزش وپرورش و بهداشت و درمان، به ایجاد نابرابری های منطقه ای منجر شده است. برای رفع این مشکل، نیاز به یک رویکرد برنامه ریزی شده و پایدار در توزیع اعتبارات است که بر اساس نیازهای واقعی هر استان و باهدف توسعه متوازن طراحی شود. در همین راستا پژوهش حاضر باهدف ارائه یک مدل برنامه­ریزی مبتنی بر عملکرد متناسب با ویژگی های ماهیت مسئله برای توزیع اعتبارات سرمایه ­ای استانی در راستای نیل به آرمان­ های کلان اقتصادی و اجتماعی استان ها از جمله کاهش نابرابری درآمدی، کاهش عدم برخورداری، افزایش تولید و اشتغال، کاهش نرخ بیکاری و افزایش سطح اجتماعی بر اساس عملکرد استان­ ها طراحی شده است.  روش ­ها: رویکرد مورد استفاده در این پژوهش، مدل سازی ریاضی بر مبنای مدل مفهومی با کاربردی متفاوت از تحلیل پوششی داده هاست که به عنوان نمونه، فصول آموزش و بهداشت مورد آزمون قرار گرفته اند. در مدل پیشنهادی، مقادیر مشخصی از انحراف در مقادیر متغیرها (دلتا) توسط خبرگان و بر اساس سیاست­های توزیع اعتبارات در سطح ملی و استانی تعیین می­گردد و از سوی دیگر، بر اساس ارزیابی عملکرد استان­ها و رتبه­ بندی عملکردی، تخصیص منابع بودجه به آن ها در راستای تحقق اهداف تعیین می ­شود. یافته­ها: نتایج اجرای مدل برای داده های سال ۱۴۰۱ عملکرد نسبت به بودجه مصرفی استان ها در مقایسه با روش­های متداول و پیشین توزیع اعتبارات سرمایه ­ای به کاررفته در سازمان برنامه و بودجه، نشان دهنده کارایی مدل پیشنهادی است. در پایان و با توجه به نتایج مدل، بیان شده است که روش ارائه شده در این مطالعه نه ­تنها مسئولیت پذیری برای نیل به اهداف تعیین شده را افزایش می دهد، بلکه با توانمندسازی استان ها برای یادگیری از تجربیات گذشته و تصمیم گیری آگاهانه برای فعالیت های آتی، بهبود مستمر را تسهیل می کند. لازم به ذکر است یکی از مهم ترین ویژگی های این مدل، پویایی آن بر اساس تغییرات بودجه می باشد و در حقیقت، ورودی­ های مدل همواره بر اساس سیاست های جدید، قابل اصلاح خواهد بود.  نتیجه­گیری: در رویکرد دومرحله ای پیشنهادی، در مرحله اول از مدل DEA باهدف تطابق با ماهیت مسئله و ارزیابی میزان عملکرد استان ­ها و در مرحله دوم، از رویکرد مدیریت میزان تغییر در اعتبارات به منظور تحلیل حساسیت استفاده شده است. وجه تمایز این مدل در تعیین مقادیر دلتا توسط خبرگان و بر اساس سیاست­ های توزیع اعتبارات در سطح ملی و استانی است. از سوی دیگر، می توان سهم مطلوب هر استان از کل اعتبارات تخصیصی را محاسبه و دریافت کرد، که این امر نه تنها به بهبود وضعیت کنونی کارایی استان ها کمک می کند، بلکه به عنوان ابزاری برای سیاست گذاران در جهت دستیابی به وضعیت مطلوب هر استان نقش موثری ایفا خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

تخصیص بودجه ، اعتبارات سرمایه ­ای ، مدل ریاضی ، تحلیل پوششی داده ­ها (DEA) ، رویکرد مبتنی بر عملکرد