تحلیل راهبرد های افزایش مشارکت دانش آموزان در کلاس درس و تاثیر آن بر یادگیری فعال

مشارکت فعال دانش آموزان در فرآیند یادگیری، به عنوان یکی از شاخص های بنیادی آموزش موثر، طی دهه های اخیر مورد توجه گسترده پژوهشگران آموزشی قرار گرفته است (Fredricks, Blumenfeld & Paris, ۲۰۰۴). مشارکت نه فقط به معنای حضور فیزیکی در کلاس، بلکه شامل درگیری شناختی، عاطفی و رفتاری فراگیران با محتوای آموزشی و فرایند یاددهی–یادگیری است. مطالعات تجربی و مدل های نظری متعدد، بر نقش کلیدی راهبردهای آموزشی اثربخش در ارتقای سطوح مشارکت دانش آموزان تاکید کرده اند (شارف، ۱۳۹۷؛ دای، ۲۰۱۹). در این تحلیل، مهم ترین راهبردهای افزایش مشارکت به تفکیک چهار محور اصلی بررسی می شود: ۱) انگیزش یادگیری و خودمختاری، ۲) تعامل و همکاری، ۳) طراحی محیط یادگیری، و ۴) ارزشیابی برای یادگیری.محور اول، انگیزش و خودمختاری، متاثر از نظریه خودتعیین گری دسی و رایان (Deci & Ryan, ۱۹۸۵) است که نشان می دهد افزایش ادراک خودمختاری، شایستگی و ارتباط، عاملی تعیین کننده در ارتقای مشارکت فعال فراگیران است. راهبردهایی چون انتخاب محتوای منعطف، فرصت مشارکت در تصمیم گیری درسی، و توجه به علایق فردی، اثربخشی قابل توجهی دارند (Reeve, ۲۰۰۶). محور دوم، تعامل و همکاری، ریشه در نظریات سازنده گرایی اجتماعی مانند رویکرد ویگوتسکی (Vygotsky, ۱۹۷۸) دارد. مشارکت گروهی، پروژه محور و یادگیری همیارانه، نه تنها یادگیری عمیق تر را تسهیل می کند بلکه حس همبستگی و سرمایه اجتماعی را تقویت می نماید (Slavin, ۲۰۱۴). محور سوم، طراحی محیط یادگیری مشوق، شامل متغیرهایی مانند چینش فیزیکی کلاس، میزان دسترسی به فناوری، فضاسازی مثبت و حمایت گرایانه، و کاربرد رسانه های متنوع است (Biggs & Tang, ۲۰۱۱). پژوهش های تجربی نشان داده اند که محیط های منعطف، منعکس کننده ی احترام به تفاوت های فردی و سبک های متنوع یادگیری، مشارکت را معنادارتر می سازند (Tomlinson, ۲۰۱۴).در محور پایانی، ارزشیابی برای یادگیری، تمرکز بر فرایندهای سنجش تکوینی، بازخورد سازنده، و فرصت های خودارزیابی و هم ارزیابی است (Black & Wiliam, ۲۰۰۹). جایگزینی ارزشیابی های سنتی با روش های نوآورانه چون پرتفولیو، پروژه های عملی و بازخورد مداوم، زمینه مشارکت و عاملیت بیشتر دانش آموزان را فراهم می سازد. همچنین، بهره گیری از فناوری های آموزشی (مانند سامانه های رای گیری فوری یا Clickers، و پلتفرم های تعاملی آنلاین) بستر مناسبی برای ارتقاء فعالانه مشارکت ایجاد می کند (Kay & LeSage, ۲۰۰۹).جمع بندی شواهد نظری و تجربی نشان می دهد که راهبردهای افزایش مشارکت دانش آموزان وقتی بیشترین اثربخشی را دارند که به صورت نظام مند، زمینه محور و تلفیقی اجرا شوند، و به نیازهای فردی و اجتماعی فراگیران توجه کافی شود. تامل بر آثار پژوهش های کلیدی (مانند Hattie, ۲۰۱۲؛ Fredricks et al., ۲۰۰۴) نیز نشان می دهد که معلمان توانمند در نقش تسهیل گر، با خلق فرهنگ پرسشگری، تعامل و تقویت حس تعلق، نقشی اساسی در ارتقای مشارکت دانش آموزان عهده دارند. در نهایت، تحقق مشارکت فعال و معنادار دانش آموزان نه صرفا امری فردی، بلکه نیازمند تحولی بنیادین در سیاست گذاری، برنامه ریزی و فرهنگ آموزشی مدارس است.

کلیدواژه ها:

مشارکت دانش آموزان ، یادگیری فعال ، انگیزش درونی ، تعامل همسالان ، ارزشیابی تکوینی ، خودتعیین گری ، سازنده گرایی اجتماعی