بررسی و تحلیل ساختاری مزارات دوران اسلامی در شهرستان تربت جام

مزارها پرشمارترین سازه های دوران اسلامی در سطح شهرستان تربت جام هستند که به منظور گرامیداشت صوفیان بزرگی همچون شیخ احمد جامی برپا شده اند. این بناهای یادبود بر اساس مقتضیات فرهنگی، هنری و نیز بستر زمانی که در آن خلق شده اند دارای وجوه اشتراک و افتراقی هستند که می توان از این رهگذر به تفکیک آنها پرداخت. از نظر کالبدی این بناها به دو شکل روباز (حظیره/ آسمانه ای) و بسته (گنبدی) ساخته شده اند و از دو ویژگی مهم مقابر ایرانی، یعنی کانون محوری و اصالت فضایی برخوردار نیستند. افزون بر این چیدمان فضایی این مقابر نیز ویژگی های منحصربفردی دارد که کمتر به آنها توجه شده است. در مقابر روباز، قبر متوفی در فضایی باز قرار گرفته و مجموعه ای از بناها با محوریت خانقاه، در اطراف قبر به وجود آمده اند؛ در حالیکه در مقابر بسته، قبر متوفی در درون ایوان شرقی یک چهارتاقی که همانا خانقاه متوفی است، قرار داده شده است. نکته جالب توجه اینکه هر دو گونه در ارتباط تنگاتنگ با خانقاه ها بوده و قبر متوفی در کنار یا در داخل اینگونه از بناها قرار گرفته اند. با توجه به این ویژ گی ها، در پژوهش پیش رو تلاش شده است تا با استناد به قرائن تاریخی و شواهد معماری، ابتدا سازه های مشابه شناسایی و طبقه بندی شوند و سپس عوامل موثر بر شکل گیری سبک های موجود مورد واکاوی قرار گرفته و در نهایت نمونه های متاثر از این مقابر در سایر نقاط نیز معرفی شوند.

کلیدواژه ها:

شهرستان تربت جام ، سرزمین خراسان ، مقابر دوران اسلامی ، خانقاه ، تصوف