اقتصاد سیاسی نفت در دوره پهلوی و انقلاب اسلامی

هدف این مقاله بررسی رابطه بین متغیر اقتصادی نفت و پدیده اجتماعی انقلاب است. بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و تشکیل کنسرسیوم نفتی به تدریج قیمت نفت افزایش پیدا کرد و در نیمه اول اوایل دهه ۱۳۵۰ درآمد حاصل از آن، جهش قابل ملاحظه ای پیدا کرد. بحث درباره نقش متغیرهای اقتصادی در وقوع جنبش های اجتماعی و پدیده های سیاسی از جمله انقلاب اسلامی در شرایطی که نفت به یک متغیر قابل توجه در اقتصاد سیاسی ایران تبدیل شده، مساله پیش روی این مقاله است. نفت و درآمد حاصل از آن نقش قابل توجهی در ثبات و مشروعیت بخشی رژیم پهلوی ایفا می کرد و بحران کارآمدی رژیم را پنهان می کرد، تداوم درامدهای نفتی و سود سرشار حاصل از آن و تزریق ان به بدنه جامعه نوعی توافق موقت میان جامعه و رژیم ایجاد کرده بود که هر گونه اختلال در این زمینه می توانست به حرکت های اجتماعی از جمله انقلاب سرعت مضاعفی ببخشد. از این جهت افزایش درامدهای نفتی توانست بحران مشروعیت و کارآمدی رژیم را به صورت موقت پنهان سازد و کاهش ان توانست به ظهور و بروز هر چه بیشتر این بحران ها منجر شود. با وجود اینکه گفتمان غالب در انقلاب اسلامی از عناصر غیرمادی و معنوی نشات می گرفت، اما نمی توان نقش متغیرهای اقتصادی از جمله متغیر مهم نفت را در جنبش های اجتماعی ایران از جمله انقلاب اسلامی نادیده گرفت.

کلیدواژه ها:

نفت ، افزایش قیمت نفت ، انقلاب اسلامی ، دولت رانتیر ، بحران مشروعیت ، بحران کارآمدی