بررسی مقوله جبر و اختیار در مرصاد العباد نجم رازی

جبر و اختیار از مهم ترین و قدیمی ترین مباحث کلام اسلامی است. اولین مبحث کلامی که در کلاس درس حسن بصری باعث ایجاد اختلاف میان اسلام اندیشان شد، همین مساله بود. برخی انسان را مجبور (اشعریان) و برخی مختار (معتزله) و برخی نیز ترکیبی از این دو (ماتریدیه) می دانستند. در عالم ادبیات نیز همه ادیبان به صورت مستقیم و غیرمستقیم در آثار خود به این مساله پرداخته اند. از افرادی که پیرو مکتب اشعری بودند و هدف نشر آثارشان ترویج عقاید جبری بوده است مثل غزالی، تا پیروان معتزله که خالف این نظر را داشتند. در این جستار با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به دنبال بررسی مفاهیم جبر و اختیار در کتاب مرصاد العباد نجم رازی هستیم. رازی با بررسی داستان آفرینش انسان با تکیه بر آیات و روایات اسلامی، با ذوقی ادیبانه به تشریح داستان می پردازد. مفاهیم جبر و اختیار در موارد زیادی در بین این داستان ها مشخص است. اختیار اولیه خاک و مخالفت او در برابر سفر به درگاه خداوند برای خلقت خلیفه، غلبه خواست خالق بر خواست مخلوق و جبر همیشگی و ذاتی فرشتگان و حیوانات، همه مواردی از آمیختگی جبر و اختیار است. فرشتگان برای سجده به آدم مجبور بودند و تنها فرشته ای که از اختیار برخوردار بود و این اختیار باعث رانده شدن او از حریم امن الهی و شقاوت او شد، ابلیس بود. انسان و همه مخلوقات در اصل وجود خود مجبورند. لیکن تفاوت انسان با دیگر مخلوقات این است که انسان در مسیر زندگی و نزدیکی یا دوری از هدف اصلی آفرینش، مختار است انسان توانایی رشد و تربیت نفس خویش را دارد. لیکن حیوانات بر اساس غریزه درونی، مسیر مشخصی را طی می کنند. موارد جبر و اختیار در سازمان کائنات، از حکمت، عدل و دانش خداوند سرچشمه می گیرد. جبر فراگیر الهی در نقطه به نقطه جهان وجود دارد لیکن این جبر، مانعی بر راه انسان -که اشرف مخلوقات است- نیست. اختیار انسان برای انتخاب مسیر و هدف، باعث می شود که سرنوشت خویش را به دست خود رقم بزند.

کلیدواژه ها:

ادبیات عرفانی ، جبر و اختیار ، مرصاد العباد ، نجم الدین رازی ، نجم دایه ، قرن هفتم