تحلیل فقهی-حقوقی قاعده «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» در فضای مجازی با تکیه بر آیات مربوطه

قاعده امر به معروف و نهی از منکر یکی از اصول اساسی و بنیادین در فقه اسلامی و ساختارهای اجتماعی جوامع دینی به شمار می رود که کارکرد نظارتی و اصلاحی در سطوح فردی و جمعی دارد. با گسترش فزاینده فضای مجازی به عنوان محیطی نوظهور برای تعاملات اجتماعی، فرهنگی و دینی، نحوه اجرا، شرایط تحقق و حدود این قاعده دچار چالش ها و پرسش های اساسی شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی فقهی و حقوقی، در پی تبیین ابعاد مختلف این قاعده در بستر فضای مجازی و بررسی نسبت آن با اصولی چون آزادی بیان و حریم خصوصی است.در این راستا، ابتدا مبانی مفهومی و قرآنی قاعده بررسی شده و سپس با تحلیل آیات مرتبط، شرایط و مراتب اجرای آن در فقه امامیه تبیین گردیده است. پس از آن، چالش ها و ظرفیت های فضای مجازی، مصادیق نوین نهی از منکر، و محدودیت های شرعی و قانونی آن مورد تحلیل قرار گرفته است. یافته ها نشان می دهد که اگرچه اصول کلی قاعده مذکور ثابت است، اما نحوه اجرا و ضوابط آن در فضای مجازی نیازمند بازتعریف بر اساس اجتهاد روزآمد، تدوین قوانین حمایتی و تنظیم گری هوشمندانه است. در پایان، راهکارهایی فقهی و حقوقی برای سامان دهی این قاعده در بستر مجازی و نیز خلاهای پژوهشی برای مطالعات آینده ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

امر به معروف ، نهی از منکر ، فضای مجازی ، فقه اسلامی ، آزادی بیان ، حقوق عمومی