چالش ها و راهکارهای اسکان غیررسمی در حاشیه شهر ایلام و تاثیر آن بر حمل ونقل شهری (شناسایی مشکلات مناطق اسکان غیررسمی و ارتباط آن با دسترسی به حمل ونقل مناسب و خدمات شهری)

رشد سریع شهرنشینی در دهه های اخیر به ویژه در شهرهای متوسطی چون ایلام زمینه ساز شکل گیری سکونت گاه های غیررسمی در حاشیه شهر و بروز مجموعه ای از مسائل اجتماعی، کالبدی و زیرساختی شده است. عوامل اصلی بروز اسکان غیررسمی شامل مهاجرت های بی رویه از روستاها، ضعف فرصت های شغلی در مناطق مبدا، فقر اقتصادی اجتماعی، و ناکارآمدی سیاست های توسعه شهری هستند. در شهر ایلام، نرخ بالای مهاجرت در کنار نبود مسکن مقرون به صرفه و ضعف در سیاست های زمین و توسعه، به افزایش سکونت گاه های غیررسمی و گسترش بافت حاشیه نشین منجر شده است.ساکنان این مناطق با کمبودهای جدی در زیرساخت های اساسی شامل راه های مناسب، شبکه های حمل ونقل عمومی، آب و برق، فضاهای بهداشتی و آموزشی، و دسترسی محدود به مراکز خدمات شهری دست وپنجه نرم می کنند. این نابرابری در دسترسی به خدمات و امکانات حمل ونقل پیامدهای گسترده ای در کیفیت زندگی ساکنان این سکونت گاه ها، الگوهای رفتاری، افزایش هزینه و زمان سفرهای شهری و تشدید نابرابری اجتماعی-فضایی داشته است. از جمله برجسته ترین مشکلات حمل ونقلی حاشیه نشینان ایلام می توان به مواردی نظیر نبود خطوط اتوبوس رانی یا تاکسی رانی منظم، فاصله زیاد با ایستگاه های حمل ونقل عمومی، ارزیابی پایین امنیت عابران پیاده و دوچرخه سواران، خرابی معابر اصلی و فرعی و عدم آسفالت مناسب مسیرها اشاره کرد.بررسی میدانی و کیفی این پژوهش نشان داد که ضعف زیرساخت های کالبدی و حمل ونقل، علاوه بر افزایش استقلال حرکتی خانوارها و گرایش به استفاده بیشتر از وسایل نقلیه شخصی (و به تبع آن، افزایش ترافیک و آلودگی و هزینه های زندگی)، منجر به حاشیه نشینی اجتماعی شده و امکان حضور گروه های آسیب پذیر در بازار کار رسمی و تعاملات اجتماعی را کاهش می دهد. در این شرایط، زنان، سالمندان، کودکان و دانش آموزان بیش از سایرین، قربانی نابرابری های حمل ونقلی و فقدان فرصت های برابر برای حضور در جامعه هستند.از منظر شهرسازی، گسترش بی برنامه این مناطق اغلب منجر به شکست در زنجیره متصل خدمات و زیرساخت های شهری شده است؛ به گونه ای که مدیریت شهری با مشکلاتی در برنامه ریزی، تامین خدمات، شناسایی جمعیت واقعی و تخصیص بهینه منابع روبروست. ضعف هماهنگی بین شهرداری، شورای شهر، شرکت های آب و گاز و سازمان حمل ونقل در بهسازی و ارتقای این سکونت گاه ها از اساسی ترین موانع بوده و غالبا بدون یک راهبرد مشترک و پایدار، طرح های مقطعی و محدود به نتیجه نمی رسند.در پاسخ به این معضلات، پژوهش حاضر مجموعه ای از راهکارهای کلان و اجرایی را پیشنهاد می دهد. در گام اول ضرورت دارد سیاست گذاران شهری با شناسایی دقیق و به روزشده سکونت گاه های غیررسمی، فرآیندهای قانونی واگذاری زمین، پروژه های ساماندهی یا بهسازی (قانونی سازی بافت، توسعه شبکه معابر، آسفالت ریزی اضطراری و احداث پیاده رو)، و توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی را تسهیل نمایند. توسعه خطوط و ناوگان حمل ونقل عمومی ارزان قیمت و منظم به این مناطق، جانمایی ایستگاه های تاکسی و اتوبوس، احداث مسیرهای ویژه دوچرخه و پیاده راه های استاندارد باید در دستور کار قرار گیرد. تعامل بین دستگاه ها، جذب سرمایه بخش خصوصی و مشارکت ساکنان در تصمیم سازی و اجرای پروژه ها ضرورت دارد تا رویکردی جامع، مشارکتی و عدالت محور تحقق یابد.در کنار رویکردهای سخت افزاری، تقویت سرمایه اجتماعی، آموزش شهروندان، اقدامات فرهنگی-اجتماعی و گسترش ارتباط محلات حاشیه ای با مراکز شهری از طریق فعالیت های مشارکتی و شبکه ای، به رشد احساس تعلق مکانی و کاهش جدایی فضایی-اجتماعی کمک خواهد کرد. ایجاد فرصت های شغلی محلی و حمایت از کسب و کارهای کوچک و متوسط محلی نیز گام اساسی در کاهش وابستگی ساکنان به سفرهای درون شهری و ارتقای کیفیت زندگی آنان است.در نهایت، مدیریت بهینه اسکان غیررسمی و بهبود زیرساخت های حمل ونقل شهری، افزون بر کاهش شکاف اجتماعی و ارتقاء عدالت فضایی، موجب کاهش آسیب پذیری شهری، افزایش تاب آوری و تحقق توسعه شهری پایدار در شهر ایلام خواهد شد. تاکید بر عدالت فضایی، مشارکت مردمی و مداخلات میان رشته ای باید محور سیاست گذاری های آینده مدیریت شهری باشد.

کلیدواژه ها:

اسکان غیررسمی ، حاشیه نشینی ، شهر ایلام ، حمل ونقل عمومی ، عدالت فضایی ، خدمات شهری ، زیرساخت های شهری ، سیاست گذاری شهری