رابطه خصوصیات مورفولوژیک با همپوشانی آشیان اکولوژیک در ماهیان سفید رودخانه ای نمک (Squalius namak) در رودخانه جاجرود

مقدمه: میزان همپوشانی در آشیان های اکولوژیکی می تواند میزان اشتراک منابع و رقابت بین گونه ای بالقوه را نشان دهد. شدت یا تاثیر اشتراک منابع و رقابت نیز ممکن است تا حدی به فراوانی گونه ها، به ویژه در وضعیت محدودیت منابع مرتبط باشد. در این راستا تغییرات سازگاری در ریخت می تواند تفاوت هایی در عملکرد گونه ها ایجاد نماید که در نهایت منجربه تغییراتی در استفاده از منابع شود. ویژگی های مورفولوژیکی مانند شکل بدن، قرارگیری باله ها و جهت دهان در ماهی ها به گونه ای تکامل یافته است که با زیستگاه های خاص آنها سازگار باشد. ماهی سفید رودخانه ای Squalius یا Chub جنسی از خانواده کپورماهیان است که اخیرا شناسایی شده و در نتیجه مطالعات کمی روی آن صورت گرفته است. لذا اطلاعات حاصل از این پژوهش می تواند به درک فرایندهای اکولوژیکی و چگونگی واکنش ماهی سفید رودخانه ای نمک (Squalius namak) به چالش های محیطی با مقایسه الگوهای مختلف در صفات مورفولوژیکی و اکولوژیکی کمک کند.مواد و روش ها: از رودخانه جاجرود تعداد ۱۰۳ ماهی سفید رودخانه ای نمک (S.namak) نمونه برداری شد. به منظور تعیین آشیان اکولوژیک از ۹ متغیر محیطی استفاده شد. برای مطالعات ریخت سنجی از نمونه ها عکس برداری شد. با استفاده از نرم افزار ۲TpsDig بر روی تصاویر دوبعدی تعداد ۱۳ لندمارک تعریف شدند. در روش ریخت سنجی سنتی تعداد ۱۷ صفت اندازشی بر روی تصاویر تهیه شده با استفاده از نرم افزار ImageJ اندازه گیری شدند. ابتدا با استفاده از داده های حاصل از مورفومتری سنتی (طول کل، طول چنگالی و...) و خوشه بندی k-میانگین اقدام به گروه بندی ماهیان بر اساس سایز شد. روش مورد استفاده برای همپوشانی آشیان اکولوژیک، استفاده از منحنی های مطلوبیت زیستگاه بود. برای محاسبه ی منحنی های مطلوبیت زیستگاه از روشی ناپارامتری به نام هموارسازی هسته ای برای ترسیم رابطه بین هر متغیر محیطی و تعداد ماهی در هر ایستگاه استفاده شد. با استفاده از آنالیز مولفه های اصلی PCA))، داده های حاصل از مورفومتری هندسی و سنتی به صورت یک نمره درآمدند. در نهایت با رگرسیون خطی رابطه بین نمرات ایستگاه ها و میانگین اختلاف همپوشانی های آشیان اکولوژیک و نمرات بررسی شد.نتایج: قطر سنگ بیشترین رابطه ی مثبت معنی دار را با طول پیش باله پشتی و طول پیش باله سینه ای و بیشترین رابطه ی منفی معنی دار را با طول پس باله پشتی، طول ساقه دمی و طول پس چشمی (length Postorbital) نشان داد. EC و TDS به ترتیب بیشترین رابطه ی مثبت معنی دار را با طول چنگالی، قطر چشم و طول پوزه نشان دادند. براساس الگوهای جابه جایی لندمارک ها بیشترین تفاوت، مربوط به جایگاه لندمارک های مستقر در نیمه ی خلفی بدن بود، هرچند نوک پوزه نیز تغییرپذیری بالایی نشان داد. منحنی های همپوشانی آشیان اکولوژیک بالاترین همپوشانی را برای سرعت جریان آب نشان دادند. TDS و EC کمترین میزان همپوشانی را نشان دادند. بر اساس نتایج می توان استدلال کرد که هرچه ماهیان این گونه کوچکتر باشند عامگرا تر بوده و در ترجیح زیستگاهی غیرتخصصی می باشند اما با افزایش سایز شاهد تخصص گرایی و در نتیجه افزایش همپوشانی در آشیان اکولوژیک مطلوب و احتمالا رقابت بین ماهیان این گونه خواهیم بود.بحث: دو گروه مورد مطالعه در این گونه در رودخانه جاجرود از طریق ترجیح زیستگاه و بهره برداری از منابع، رقابت درون گونه ای را کاهش داده اند. اگرچه در برخی از پارامترها همپوشانی بالایی مشاهده شد، اما به طور کلی همپوشانی آشیان الکولوژیک بین گروهای مختلف این ماهیان در حد متوسطی قرار داشت و این اکوسیستم با در اختیار قرار دادن زیستگاه ترجیحی گونه ها تا حد زیادی رقابت را کاهش داده است. برای مطالعات آتی پیشنهاد می شود تا میزان دسترسی به غذا و تاثیر پارامترهای فیزیکوشیمیایی آب بر حضور غذای مطلوب گروه های سایزی ماهیان این گونه و تاثیر پارامترهای محیطی زیستگاه بر ماهیان در فصول مختلف مورد بحث قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

آشیان اکولوژیک ، مورفومتری هندسی ، مورفومتری سنتی ، ماهی سفید رودخانه ای ، Squalius namak