تعیین میزان اثربخشی طرح اجتماعات درمان مدار بر تغییر رفتار و نگرش زندانیان

هدف پژوهش حاضر بررسی میزان اثربخشی طرح اجتماعات درمان مدار (Therapeutic Communities - TC) بر تغییر رفتار و نگرش زندانیان است. امروزه یکی از نگرانی های اساسی در تمامی جوامع، روند فزاینده بزهکاری و آسیب های اجتماعی و ناکارآمدی روش های سنتی مجازات است. زندان ها غالبا به جای اصلاح رفتار، به بازتولید جرم و تقویت تمایلات ناسازگارانه منجر می شوند. در چنین بستری، راهبردهایی از جنس “درمان گروهی” و “اجتماعی سازی مجدد” از طریق اجتماعات درمان مدار به عنوان رویکردی علمی و ساختاریافته معرفی شده اند.در مطالعات مربوط به اجتماعات درمان مدار، تغییر نگرش و رفتار به عنوان دو مولفه کلیدی اصلاح زندانیان مورد توجه قرار گرفته است. این اجتماعات با ایجاد محیطی امن و ساختارمند، فرصت تجربه مسئولیت پذیری، حمایت اجتماعی، خودشناسی و مشارکت فعال را فراهم نموده و بستر تغییر پایدار نگرش ها و رفتارهای ناسازگارانه را فراهم می سازند. پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد نیمه آزمایشی و با روش پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل، جامعه آماری را شامل زندانیان شرکت کننده در طرح اجتماع درمان مدار استان گیلان قرار داده است. نمونه ای متشکل از ۹۳ نفر به روش تصادفی انتخاب و در دو گروه آزمایش و کنترل مطالعه شدند.ابزار جمع آوری اطلاعات، پرسشنامه های معتبر سنجش تغییر رفتار (محمدی و همکاران، ۱۳۹۳) و نگرش نسبت به اعتیاد و مواد مخدر (نظری، ۱۳۹۳) بود. داده ها با تحلیل کوواریانس (ANCOVA) مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها حاکی از آن بود که اجرای طرح اجتماعات درمان مدار باعث کاهش معنادار رفتارهای پرخطر، افزایش سازگاری اجتماعی، بهبود نگرش نسبت به خود و اجتماع و نیز پذیرش ارزش های اجتماعی و قانونی گردید. شرکت کنندگان در گروه مداخله پس از شرکت در طرح، رفتارهای ناسازگارانه کمتری نشان داده و تحول مثبتی در نگرش نسبت به اصلاح و بازگشت به جامعه یافتند. اهم نتایج هم چنین نشان داد که کارکردهای حمایتی، انسجام گروهی، مسئولیت پذیری و مشارکت فعال در محیط اجتماع درمان مدار، نقشی اساسی در اثربخشی نتایج دارد.پژوهش حاضر با تاکید بر ضرورت توسعه کمی و کیفی این مدل اصلاحی، پیشنهاد می دهد طرح اجتماعات درمان مدار به عنوان بخش جدایی ناپذیر از نظام اصلاح و تربیت زندانیان مدنظر قرار گیرد. اجرای برنامه های حمایتی پس از آزادی و پیوند اجتماع درمانی با خدمات مددکاری اجتماعی و روان شناختی، زمینه موفقیت و بازتوانی بلندمدت زندانیان را فراهم می کند. با توجه به فراگیر بودن مشکلات اعتیاد، بازگشت مجدد به جرم و شکست رویکردهای مجازات محور، اجتماعات درمان مدار به عنوان مدلی علمی و مبتنی بر اصول “تغییر پایدار”، شایسته توجه سیاست گذاران و متخصصان حوزه امنیت و سلامت اجتماعی می باشد.

کلیدواژه ها:

اجتماع درمان مدار ، اصلاح و تربیت ، تغییر رفتار ، نگرش ، زندانیان ، حمایت اجتماعی ، اعتیاد ، بازتوانی