بررسی اثرات فعالیت های انسانی بر کمیت منابع آب زیرزمینی (مطالعه موردی: حوضه کویر مرکزی ایران)

سابقه و هدف مدیریت منابع آب به ویژه آب های زیرزمینی، در مناطق خشک و نیمه خشک از اهمیت خاصی برخوردار است. عوامل مختلف طبیعی و انسانی در چند دهه­ اخیر، باعث ایجاد شرایط بحرانی در آب های زیرزمینی شده است. عدم شناخت صحیح و بهره برداری بی رویه از منابع آب زیرزمینی، خسارت های جبران ناپذیری مانند افت شدید و غیرقابل برگشت سطح آب زیرزمینی، کاهش دبی چاه ها و قنوات، تغییرات الگوی جریان آب زیرزمینی مانند پیشروی جبهه های آب شور و تداخل آب های شور را به دنبال داشته است. لذا در این پژوهش به ارزیابی ویژگی های کمی آب زیرزمینی در حوضه ی آبریز کویر مرکزی طی دوره ی آماری ۸۲-۱۳۸۱ تا ۹۸-۱۳۹۷ پرداخته شده است.مواد و روش ها حوضه آبریز کویر مرکزی، بخشی از افتادگی بزرگ ایران مرکزی است که شهرهای مهمی چون سمنان، دامغان، نیشابور، سبزوار، گرمسار، کاشمر و اسفراین را در خود جای داده و منطقه ای به وسعت ۲۲۶۵۲۳ کیلومترمربع را در حد فاصل جنوب البرز و شمال شرق زاگرس به وجود می آورد. به منظور ارزیابی وضعیت کمی آب زیرزمینی، داده های سطح آب و تراز چاه های مشاهداتی موجود در آبخوان های محدوده های مطالعاتی حوضه ی آبریز کویر مرکزی در دوره ی آماری مذکور مورد استفاده قرار گرفت. در ادامه، نقشه های پهنه بندی هم عمق و هم تراز ، بررسی نوسانات سطح آب زیرزمینی، تغییرات حجم ذخیره ی آبخوان و وضعیت خشکسالی در هر یک از محدوده های مطالعاتی مورد بررسی قرار گرفت.نتایج نتایج در سطح حوضه آبریز کویر مرکزی براساس آمار بهنگام شده تا سال آبی ۱۳۹۷-۱۳۹۸، نشان دهنده تعداد ۲۹۳۶۰ منبع آب زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات) با حجم تخلیه و برداشت ۳۶۵۹ میلیون مترمکعب در سال است. تعداد چشمه‎ها، قنات ها، چاه های عمیق و نیمه عمیق به ترتیب به لحاظ تعداد حدود ۱۹، ۲۱، ۳۹ و ۲۱ درصد و از نظر تخلیه، حدود ۹، ۱۶، ۷۲ و ۳ درصد از کل تعداد و تخلیه منابع آب زیرزمینی را شامل می شود.همچنین، بیشترین تغییرات سطح آب در محدوده های رشتخوار، ایوانکی و کاشمر وقوع یافته است که به ترتیب کمبودی برابر با ۳۰/۲۹-، ۵۰/۲۵- و ۴۰/۱۸- متر را دارند. تغییرات سالانه و تجمعی حجم ذخیره ی مخزن در حوزه آبریز کویر مرکزی طی دوره ی آماری ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۷ نشان می دهد در مجموع ۱۲/۲۵۳۱۷ میلیون مترمکعب از حجم مخزن کاسته شده است. در ادامه، روند تغییرات شاخص خشکسالی آب زیرزمینی (GRI) برای کل حوضه نشان می دهد که اولین خشکسالی در مهر سال ۱۳۸۹ رخ داده است، در حالی که روند کلی ارزش GRI کاهشی بوده است.نتیجه گیریبه طور کلی در اغلب محدوده های مطالعاتی حوضه تلفیق کویر مرکزی، میزان تخلیه از چاه ها به مراتب بیشتر از چشمه ها و قنوات است. بنابراین سیستم غالب بهره برداری از آب زیرزمینی به صورت چاه های عمیق و نیمه عمیق است. در مجموع، این نتایج حاکی از استفاده ناپایدار از آب برای حفظ و گسترش فعالیت های انسانی در بزرگ ترین حوضه ایران واقع در بخش خشک/نیمه خشک است. در صورت عدم کنترل، چنین استفاده بیش از حد از آب زیرزمینی می تواند معضلات محیط زیستی و پیامدهای اقتصادی- اجتماعی جدی به همراه داشته باشد. در نهایت، با عنایت به غیر قابل پیش بینی بودن خشکسالی های اقلیمی و عدم امکان جلوگیری از وقوع آن، ضروری است با اقداماتی همچون لزوم برنامه ریزی و اعمال مدیریت صحیح منابع آب های زیرزمینی، اثرات منفی آن کاهش یابد.

کلیدواژه ها:

افت سطح آب زیرزمینی ، برداشت های بی رویه ، خشکسالی ، کویر مرکزی