مروری بر مفهوم هیجان و تاثیر آن در معماری مدارس

تا کنون پژوهش های زیادی در زمینه هیجان صورت گرفته است که نشان از اهمیت و گستردگی موضوع است. هیجان ترجمه واژه Emotion از ریشه لاتین «Motere» به معنای حرکت کردن است و اضافه شدن پیشونده، معنای ضمنی دور شدن را به آن می بخشد. زمانی و همکاران (۱۴۰۲). از طرفی تعاریف عملیاتی و مفهومی هیجان در طول تاریخ با طیف گسترده ای از تعاریف مواجه بوده و مدل و نظریات گوناگونی نیز مطرح شده است. نظریات به ماهیت و چگونگی و مدل ها به روش سنجش و اندازه گیری هیجان پرداخته اند. نظریات مطرح عبارت اند از: نظریه جیمز لانگ (۱۸۸۴)، کانن (۱۹۲۷)، سینگر و اسکاچر (۱۹۶۲)، بازخورد چهره (۱۹۷۶)، اشلوز برگ، روانکاوی و نظریه ارزیابی (۱۹۹۱) به عقیده جیمز – لانگه هیجان بیش از آن که علت یک رفتار باشد، ماحصل یک رفتار است که به ادراک پاسخ ها در موقعیت های برانگیختگی ارتباط پیدا می کند. کانن بر نقش هیجان در انگیزش تاکید کرده و معتقد است هیجان به رفتار بعدی کمک می کند. نظریه ی فعال سازی اشلوز_برگ هیجان را به صورت پیوستاری که همه ی رفتارها را در بر می گیرد در نظر می گیرد. نظریه ی لی پر تعریفی انگیزشی از هیجان ارائه می دهد:« هیجان مانند انگیزه منجر به انگیختگی، تداوم و کنترل فعالیت می شوند. در نظریه ی فروید، عواطف و هیجانات؛ همان فرایند تخلیه روانی اند که به صورت احساس درک می شوند. تولمن هیجان را نوعی تمایل به سوی نوع خاصی از نتیجه ی رفتار و یا نوع خاصی از پاسخ موثر بر محرک می داند. واتسون هیجان را به صورت گروهی از واکنش ها با نظم و ثبات معین می داند که به دنبال محرک بروز می کند. به زعم وی هیجان طرح واکنش موروثی است که تغییراتی در سیستم های بدن ایجاد می کند (احمدی، ۱۴۰۰). هیجان داده های درونی هستند که بر رفتار اثر می گذارند به این معنا که بدن می تواند به محرکی پاسخ دهد؛ قبل از آنکه ورودی هیجانی را آگاهانه پردازش کند. در دسته بندی انواع هیجان مدل های استانداردی تعریف شده که عبارت اند از مدل سیر و کامپلکس، مدل وکتور، مدل پاناس، مدل پلاتچیک و مدل یاد. (تلاریکو و روبی، ۲۰۰۹). از پرکاربردترین مدل های ارائه شده در ارتباط با توصیف انواع هیجان مدل محرابیان و راسل (پاد) است. در این مدل هیجان واسطی بین محیط و شخصیت و رفتار به عنوان خروجی در نظر گرفته شده است. مدل پاد برای کاربرد در روانشناسی محیطی پیشنهاد شده است. گیفورد (۲۰۰۷) در این مدل هیجان شامل هشت احساس: لذت، اعتماد، انتظار، ترس، غافل گیری، غم، انزجار و عصبانیت است. دیگری از تحقیقات هیجان به بررسی رابطه محیط معماری و هیجان می پردازند. به عنوان مثال در یک پژوهش فراتحلیلی با رویکرد مطالعات سیستماتیک حدود ۲۰۸ نتیجه در این موضوع شناسایی شده که عمدتا به کلیات پرداخته و از ورود به بحث طراحی پرهیز شده است. در پژوهشات بین رشته ای ۶ فاکتور معماری در هیجان و تنظیم هیجان موثر بوده که عبارت اند از: فرم، چیدمان، مبلمان، بافت، مصالح، ارتفاع، جزئیات فضا، بازشو به سمت طبیعت. نتایج پژوهش های به عمل آمده تا کنون بیانگر تاثیر متفاوت عناصر معماری بر کاهش، افزایش و یا تنظیم هیجان است. مثلا بنایی (۲۰۱۷) هندسه خطی (در مقابل هندسه منحنی) در فضای معماری را دارای رتبه پایین لذت و برانگیختگی می داند. وارطانیان (۲۰۱۳) خطوط منحنی فضا را عامل برانگیختگی احساس و هیجان می داند. ژانگ (۲۰۱۷) اتاق های دارای تزیینات چوبی را کم تنش تر و عامل کاهش هیجان می داند. وارطانیان (۲۰۱۵) ارتفاع بیش از حد سقف را زمینه ساز افزایش احساس لذت و درک زیبایی می داند. و کیاتو (۲۰۱۵) فضای مبلمان شده را سبب برانگیختگی دسته احساس و افزایش ضربان می داند.

کلیدواژه ها:

هیجان ، معماری ، مدارس ، توسعه پایدار ، مدل های هیجان