تاثیر روش های رتبه بندی بر انگیزه و عملکرد تحصیلی دانش آموزان

رتبه بندی دانش آموزان یکی از روش های رایج در نظام های آموزشی برای سنجش عملکرد تحصیلی و ایجاد رقابت تلقی می شود. این رویکرد، که غالبا بر پایه مقایسه های عددی و جایگاه های نسبی در کلاس یا مدرسه بنا شده است، مدت هاست که به عنوان ابزاری برای افزایش انگیزه، تلاش تحصیلی و بهبود کیفیت یادگیری مورد استفاده قرار می گیرد. با این حال، یافته های نوین پژوهشی از جمله نظریه انگیزش خودمختاری (Self-Determination Theory) اثرات دوگانه و گاه متضادی را برای چنین نظام هایی آشکار کرده اند. پژوهشگران برجسته ای چون دسی و رایان (Deci & Ryan, ۲۰۰۰) بر این باورند که تاکید بیش از حد بر پاداش های بیرونی، از جمله رتبه و نمره، می تواند انگیزه درونی دانش آموزان را تضعیف کرده و به کاهش علاقه مندی واقعی به یادگیری منجر شود. در این مقاله، با اتکا به مرور نظام مند مطالعات داخلی و خارجی، پیامدهای مثبت و منفی روش های رتبه بندی در مدارس بررسی می شود. شواهد حاکی از آن است که گرچه رتبه بندی می تواند در کوتاه مدت حس رقابت را برانگیزد و عملکرد برخی دانش آموزان را بهبود بخشد، اما در بلندمدت ممکن است به بروز اضطراب تحصیلی، ترس از شکست، سرکوب اعتماد به نفس، و شکل گیری مقایسه های آسیب زا میان دانش آموزان بینجامد (Kohn, ۱۹۹۹؛ عبدی، ۱۴۰۰؛ مافی، ۱۳۹۹). از سوی دیگر، تاثیر این نظام ها از نظر جنسیت، شرایط خانوادگی، فرهنگ مدرسه و سبک یادگیری دانش آموزان متفاوت است، به گونه ای که در برخی موقعیت ها حتی منجر به کناره گیری تحصیلی یا افت عملکرد می شود. با تحلیل انتقادی این رویکرد و مقایسه آن با شیوه های جایگزین مانند ارزیابی توصیفی، یادگیری محور و ارزشیابی رشد مدار، مقاله به این نتیجه می رسد که نظام های آموزشی باید از تکیه ی صرف بر رتبه بندی اجتناب کرده و به طراحی شیوه هایی بپردازند که بر رشد فردی، بازخوردهای سازنده، و تقویت انگیزش درونی تمرکز دارند. مقاله با ارائه ی پیشنهادهایی برای سیاست گذاران، معلمان و طراحان برنامه درسی، راهکارهایی برای اصلاح نظام های سنجش در راستای حمایت از سلامت روان و رشد پایدار دانش آموزان پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

انگیزه درونی ، انگیزه بیرونی ، عملکرد تحصیلی ، فشار روانی ، اضطراب آموزشی ، ارزیابی توصیفی ، مقایسه اجتماعی