تاملی بر مساله انصراف محمد غزالی دانشمند ایرانی از تدریس در نظامیه بغداد

یکی از مهمترین برهههای زندگی امام محمد غزالی، اندیشمند ایرانی قرن پنجم و ششم هجری، رویگردانی او از تدریس در نظامیه بغداد است. شبکه مدارس نظامیه از جمله ساختارهای منسجم آموزشی بودند که توسط خواجه نظامالملک توسی، وزیر دوره سلجوقی بنیان نهاد شد و نقش مهمی در حیات فرهنگی دوره سلجوقی ایفا کرد. در این میان نظامیه بغداد در مرکز خلافت اسلامی، از مهمترین نظامیه و نیز مدارس وقت بود و اهمیت زیادی در ساختار مذهبی و سیاسی اواخر قرن پنجم و سراسر قرن ششم داشت. در آن زمان، تبلیغات دامنهدار فاطمین مصر و اعزام داعیان پرشمار اسماعیلی به شهرهای مختلف از یک سو و تشکیل حکومتی اسماعیلی به رهبری حسن صباح در الموت از سویی دیگر، اقتدار خلافت عباسی را به چالش کشیده بودند و امام محمد غزالی در چنین زمانهای از سوی خواجه نظامالملک به سمت مدرسی نظامیه منصوب بغداد شد و به عنوان فقیهی منتسب به دستگاه خلافت و سلطنت، به تئوریپردازی و نظرورزی در حوزههای مختلف دانش و نیز مقابله با تبلیغات دامنهدار اسماعیلیان علیه خلافت پرداخت. غزالی پس از چهار سال حضور در آن سمت، نظامیه بغداد را ترک کرد و تصمیم گرفت دیگر در هیچ مدرسهای تدریس نکند. درباره چرایی این اقدام، دیدگاهها و اظهارنظرهای زیادی صورت گرفته است و برخی از پژوهشگران، حالات روحی غزالی و برخی دیگر گرایش او به تصوف را دلیل اتخاذ چنین تصمیمی بیان کردهاند و برخی دیگر، عوامل سیاسی را در این زمینه موثر میدانند. در این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از اسناد و منابع کتابخانهای، تلاش کردهایم به واکاوی ابعاد این تصمیم بپردازیم.

کلیدواژه ها:

غزالی ، دوره سلجوقی ، نظامیه ، ترک مدرسه ، عوامل و زمینه ها