جایگاه استنباط شرعی در علم قضاوت منطبق بر کتاب اصول فقه مرحوم مظفر

قضاوت، به عنوان یکی از ارکان اساسی تحقق عدالت در جامعه اسلامی، پیوندی ناگسستنی با فقه و استنباط شرعی دارد. برخلاف نظام های حقوقی سکولار که عمدتا مبتنی بر قوانین موضوعه و تفاسیر قضایی هستند، در نظام حقوقی اسلام، قاضی موظف است احکام الهی را از منابع معتبر شریعت استخراج کرده و بر مصادیق و وقایع تطبیق دهد. این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی، به بررسی جایگاه استنباط شرعی در علم قضاوت می پردازد و نقش بنیادین آن را در فرآیند صدور حکم شرعی و حفظ عدالت اسلامی تبیین می کند. همچنین، ظرفیت ها و چالش های فقهی و حقوقی مرتبط با قدرت استنباطی قاضی در عصر حاضر بررسی می شود. در نهایت، ضمن تحلیل تطبیقی نگاه حوزه های علمیه و دانشگاه ها، پیشنهاداتی برای تقویت پیوند میان اجتهاد و قضاوت ارائه خواهد شد. علم قضاوت در نظام اسلامی تنها یک دانش حقوقی صرف نیست، بلکه امری عمیقا دینی، فقهی و اخلاقی است که با هدف اجرای عدالت الهی در جامعه سامان یافته است. قاضی در اسلام، نه یک کارمند دولتی صرف، بلکه نایب شرعی در تحقق اراده خداوند در زمین است. چنین جایگاهی، لوازم و شرایط خاصی را می طلبد که از جمله مهم ترین آن ها، توانایی در استنباط احکام شرعی است. در نظام های حقوقی غربی، قاضی معمولا تابع نص صریح قانون است و نقش تفسیر محدود دارد. اما در فقه اسلامی، به ویژه در مکتب اهل بیت (ع)، قاضی باید مجتهد باشد یا دست کم از نظر فقهی قادر باشد حکم الهی را در مسائل پیچیده استخراج و تطبیق دهد. این ویژگی منحصر به فرد، به علم قضاوت در اسلام بعدی معرفتی – دینی می دهد که آن را از دیگر نظام های قضایی متمایز می سازد.با توجه به تحولات گسترده اجتماعی، فرهنگی و حقوقی در دوران معاصر، و با گسترش موضوعات نوظهور در عرصه های مختلف، اهمیت و ضرورت استنباط شرعی در حوزه قضاوت بیش از پیش احساس می شود. این مقاله در پی آن است تا ضمن تبیین مفهوم و ابعاد استنباط شرعی، نقش و جایگاه آن را در علم قضاوت بررسی کرده و نشان دهد که چگونه می توان با اتکا به اصول اجتهادی پویا، پاسخ گوی نیازهای عدالت خواهانه جامعه در چهارچوب شریعت اسلامی بود.

کلیدواژه ها:

قضاوت ، استنباط شرعی ، اجتهاد ، فقه ، عدالت ، قانون اسلامی.