جایگاه قاعده لاضرر در حقوق خانواده از جنبه ریاست شوهر

یکی از اهداف شریعت اسلامی، پایه گذاری جامعه ای سالم و به دور از هرگونه ضرر مادی و معنوی است. قاعده لاضرر از قواعد کلیدی فقه اسلامی است که در ابواب مختلف فقهی کاربرد دارد و از آن جهت حائز اهمیت است که در راستای تحقق اهداف شریعت وضع گردیده است. خانواده به عنوان اولین اساس جامعه مستثنی نبوده و برای استحکام و ثبات بنیانش می بایست از قوانین الهی تبعیت کرده تا نظم و آرامش در محیط خانوادگی حاکم شده و طبق «قاعده لاضرر و لاضرار» از ضرر و خسران پیشگیری نماید. بنیان خانواده بر پیوند زناشویی بین زن و مرد استوار است و رابطه بین زن و شوهر مانند هر رابطه انسانی دیگری نیازمند تنظیم قوانینی است که حدود هر طرف را مشخص کند. حال ابعاد مختلف این رابطه از یک سو و انتظار تداوم آن از سوی دیگر طلب می کند که این رابطه مدیریت شود، این موضوع در فقه تحت عنوان قوامیت و در حقوق ایران در ماده ۱۱۰۵ قانون مدنی تحت عنوان ریاست بیان شده است. با آنکه حاکمیت از آن خداوند متعال می باشد و اصل، عدم سلطه ی انسانی بر انسان دیگر است. اما به موجب آیه ی ۳۴ سوره نساء در رابطه ی زوجیت، ریاست از آن شوهر می باشد؛ اما این امتیاز به معنای سلطه و حکمرانی بی حد و مرز شوهر بر همسر خود نیست، ضمن آنکه براساس اصول اولیه ی اخلاقی و قواعد مسلم فقهی (قاعده ی لاضرر) می توان گفت، ریاست و قوامیت مرد در وهله ی اول یک مسئولیت و وظیفه تلقی شده و در مرحله ی بعد به صورت یک موقعیت برتر و دارای امکانات و اختیارات ویژه به منظور فعلیت بخشیدن به وظایف ناشی از این مسئولیت، مورد توجه قرار می گیرد و ریاست شوهر هیچگاه مایه ی کمال و فضیلت مرد و دستاویز اجحاف بر زن و کاستی ارزش و کرامت انسانی او نیست و مرد برای عهده دار شدن این مسئولیت بایستی شرایط و اوصافی داشته باشد. در قانون اساسی و قانون مدنی منع سوءاستفاده از حق ریاست شوهر را مورد شناسایی قرار داده اند. از جمله ضمانت های اجرایی در کنترل اعمال حق نیز می توان به مسئولیت مدنی، ابطال عمل حقوقی، ناشی از سوء استفاده از حق ریاست، محدودیت صلاحیت اعمال حق و تعزیر اشاره کرد.

کلیدواژه ها:

خانواده ، قوامیت ، ریاست ، سوء استفاده از حق ، لاضرر.