گیاه هندبا؛ بررسی محتوایی منابع پزشکی و داروشناسی دوره اسلامی

هندبا از گیاهان دارویی مورد توجه در منابع پزشکی و داروسازی دوره اسلامی است. حکمای دوره اسلامی از آن با نام هایی چون انطوبیا، بکریذیا، تیفاف، کاسنی و کسناج یاد کرده و برای اجزای مختلف این گیاه از جمله برگ و ریشه آن خواص درمانی قائل شده اند. پژوهشگران معاصر هندبا را با گیاه Cichorium intybus و C. endivia از تیره Asteraceae تطبیق داده اند. در این پژوهش مدخل هندبا در تعدادی از آثار پزشکی و گیاهداروشناسی دوره اسلامی از سده ۳ تا ۱۲ قمری بررسی شده است. غالبا حکمای دوره اسلامی هندبا را به دو نوع بری و بستانی تقسیم کرده و شرح ریخت شناسی هر یک را نیز بیان داشته اند. در آثاری چون الحاوی فی الطب، الجامع لمفردات الادویه و الاغذیه، اختیارات بدیعی، حدیقه الازهار، تذکره الاولی الالباب، تحفه المومنین و مخزن الادویه به مواردی چون انواع هندبا و ویژگی های آن، نام هندبا در زبان های مختلف و خواص دارویی آن و در عمده الطبیب فی معرفه النبات به انواع، ویژگی ها و نام های هندبا اشاره شده و منبع اخیر کامل ترین شرح گیاهشناسی را در میان منابع مورد بررسی داشته است. در آثاری چون فردوس الحکمه فقط به خواص دارویی هندبا پرداخته شده است. مطالب یاد شده در آثاری چون تذکره الاولی الالباب، تحفه المومنین و مخزن الادویه شباهت زیادی با یکدیگر دارند. در آثاری چون الصیدنه فی الطب و تحریر کهن فارسی آن می-توان درباره واژه هندبا آگاهی هایی کسب کرد. طرخشقوق نیز در غالب منابع کاسنی بری دانسته شده است.

کلیدواژه ها:

هندبا ، کاسنی ، طرخشقوق ، آثار پزشکی و گیاه داروشناسی دوره اسلامی ، ریخت شناسی ، خواص دارویی