طرح زوج درمانی مبتنی بر الگوی خودنظم دهی با رویکرد اسلامی

مقدمه: خودنظمدهی به نحوه اعمال کنترل بر پاسخ های خود در جهت تعقیب اهداف و برآورده ساختن معیارها اشاره دارد. در نظریه شناختی اجتماعی بندورا (۱۹۹۱)، خودنظم دهی از طریق سه خرده کنش اصلی عمل می کند؛ این کنش ها عبارت اند از: خودنظارتگری بر رفتار فرد، عوامل موثر و نتایج آن؛ خودقضاوتی در مورد نسبت رفتارهای خود با معیارهای شخصی و شرایط محیطی و خودواکنشی عاطفی. کارور و شیر (۲۰۰۴) فرایند خودنظمدهی را در قالب نظریه کنترل سایبرنتیک به جامعه روانشناسی ارائه کردند. در قلمرو روان شناسی دین، محققان تلاش کردهاند که خودنظمدهی دینی را با بررسی تاثیرات دین بر فرایندهای خودنظم دهی نشان دهند. بررسی منابع اسلامی در قلمرو «تنظیم رفتار» نشان می دهد که منبع محوری فرایند تنظیم رفتار «عقل» است. پژوهش جهانگیرزاده و همکاران (۱۳۹۹) نشان داد که عقل دارای بیست مولفه است که در چهار ساحت شناختی، انگیزشی، هیجانی و اجرایی قابل سازماندهی است. تبیین آسیب های روانی براساس مشکلات خودنظم دهی و تنظیم مداخلات درمانی بنابر صلاحیت های خودنظم دهی، محور پژوهش های مختلف بوده است. در همین راستا زوج درمانی مبتنی بر خودنظم دهی نخستین بار توسط هالفورد، ساندرز و بهرنس (۲۰۰۴) برای کمک به بهبود رابطه زوجین مطرح شد. با توجه به اهمیت سازه خودنظم دهی در تحقیقات روانشناختی دهه های اخیر، تاثیر دینداری بر فرایند خودنظم دهی و ورود سازه خودنظم دهی در حیطه مداخلات بالینی، محقق درصدد برآمده است براساس الگوی خودنظم دهی مبتنی بر روابط میان مولفه های عقل در منابع اسلامی و با الهام از مدل زوج درمانی هالفورد، یک برنامه زوج درمانی را با هدف تاثیر بر شاخص های کیفیت رابطه زناشویی طراحی کند.روش: در این تحقیق از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. تحلیل محتوا دربرگیرنده تحلیل درون مایه یک متن حاوی باورها، دیدگاه ها و احساسات گوینده آن می باشد و کمک می کند تا مفاهیم، اصول، نگرش ها و کلیه عناصر مطرح شده در چارچوب آن متن بررسی شود. جامعه پژوهش حاضر شامل مفاد آیات و روایات در منابع معتبر دینی براساس طبقهبندی طباطبایی (۱۳۹۳) می باشد. نمونه پژوهش شامل روایاتی است که درباره مفهوم «عقل» به فرایندهای خودنظمدهی اشاره دارد که به صورت هدفمند انتخاب شدهاند. پس از غربال روایات تکراری و مشابه، روابط میان مولفهها از راه فرایند کدگذاری و در قالب مدل خودنظمدهی استخراج شد. سپس در چارچوب این مدل و با الهام از ساختار زوجدرمانی مبتنی بر خودنظمدهی (هالفورد، ۱۹۹۴)، طرح «زوجدرمانی مبتنی بر خودنظمدهی با رویکرد اسلامی» برای ارتقای فرایندهای سازگارانه و افزایش رضایت زناشویی تدوین گردید. درنهایت روایی طرح زوجدرمانی در محورهای ساختار، اهداف و تکنیکها از سوی پنج کارشناس دارای تحصیلات عالیه در روان شناسی و علوم حوزوی ارزیابی و براساس شاخصهای CVI و CVR مورد تایید قرار گرفت.یافته های پژوهش: یافتههای پژوهش نشان میدهد الگوی خودنظمدهی اسلامی دربردارنده شش روند پویای مواجهه با موقعیت، تحلیل موقعیت با تمرکز بر نقش خود بر مبنای باورها و ارزشهای اسلامی، فعالسازی انگیزشهای فطری متعالی، انگیختگی عاطفی، تدبیر عملی، هدایت توجه، صورتبندی عمل، و ارزیابی پسینی است. در این رویکرد، نخست، اطلاعات کافی از وضعیت خانواده جمعآوری می شود. سپس، وضعیت موجود براساس نقش خود در موقعیت مورد وارسی قرار میگیرد. این وضعیت با حقایق اساسی و معیارهای اخلاقی در اندیشه اسلامی سنجیده میشود. در ادامه، وضعیتهای مطلوب خود تعریف شده و هدفگذاری معطوف به خود براساس وضعیت ایدهآل در دو سطح عمل و قصد صورت میپذیرد؛ برای مثال، در سطح قصد، وضعیت ایدهآل توجه به خواست الهی و رستگاری نهایی و اقتضای عملکرد اخلاقی؛ در نقطه مقابل توجه به خواسته نفس و نتایج دنیوی قرار دارد. سپس طرحهای عملی خودتغییری برای تحقق وضعیت، با استفاده از سازوکارهای رایج در روندرمانیهای مبتنی بر خودنظمدهی  یا روشهای مطرحشده در آموزههای دینی طراحی میشود. درگیرکردن هوشیاری با امور معنوی، تصویرپردازیهای دینی، مطالعه متون مقدس و اخلاقی، تعدیل شناختی از راه تفسیرهای دینی، نمونهای از روشهایی است که میتواند فرایند خودنظمدهی را براساس آموزههای دینی غنا بخشد. در آخرین مرحله، تاثیر روشهای خودتغییری ارزیابی میشود. این ارزیابی میتواند به تغییراتی در نحوه فعالسازی الگوهای رفتاری، طرحهای اجرایی و حتی اهداف تعیینشده بینجامد. در نهایت، روایی ساختار، اهداف و تکنیکهای درمانی از سوی کارشناسان ارزیابی و براساس شاخصهای CVI و CVR تایید شد.بحث و نتیجه گیری: شباهتهای مدل فرایند سایبرنتیک خودنظمدهی (کارور و شیر، ۲۰۱۱) و مدل فرایندی تنظیم هیجان (گراس و تامپسون، ۲۰۰۷) با الگوی خودنظمدهی در منابع اسلامی را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد: تاکید بر بعد عقلانی انسان؛ تاکید بر نقش خودآگاهی و خودنظارتی؛ تاکید بر نقش اهداف و ارزشها در فرایند تنظیم؛ تاکید بر فرایندهای پیشاعمل یا «فرایندهای تدبیری»؛ تاکید بر فرایندهای پساعمل یا «تجربهاندوزی». ویژگیهای الگوی اسلامی را نیز میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:  ورود باورها و انگیزشهای متعالی در هدایت فرایند خودنظمدهی؛ گسترش مفهوم عقلانیت به عقلانیت دینی؛  هدایت فرایند تفکر به کاستیهای انسان در مسیر سعادت؛ ورود مفاهیم دینی خاص به فرایند خودتنظیمی، همچون تسلط بر نفس، مخالفت با هواهای نفسانی و قصد قربت. هدف کلی درمان در رویکرد اسلامی، تنظیم فرایندهای روانی براساس معیارهای دینی است؛ اهداف جزئی درمان نیز گسترش تفکر منطقی، خداباورانه، معادباورانه و فضیلتاندیش؛ اعتلای انگیزشهای معنوی و اخلاقی؛ تحول احساسات ابتدائی و انفعالی به احساسات متعالی و ارتقای توان خودنظمدهی و مهارتهای اجرایی در روابط همسران میباشد. برنامه زوجدرمانی مبتنی بر رویکرداسلامی با حفظ ساختار زوجدرمانی خودنظمدهی (هالفورد، ۲۰۰۴)، فرایندهای شناختی اجرایی را در راستای ارزشهای مبتنی بر آموزههای اسلامی هدایت می کند و در این راستا از تکنیکهای برآمده از متون دینی نیز استفاده مینماید. این الگوی زوجدرمانی با برجستهساختن جایگاه خودتغییری، مسئولیت شخصی و آزادی عمل افراد در تنظیم کنشهای روانی و نیز افزودن عناصر معنوی و اخلاقی در سطح ملاکهای ارزیابی، هدفگذاری و تکنیکهای مداخله، به درمانهای وجودگرا یا معنوی از نوع دینی آن نزدیک میشود.تقدیر و تشکر: از جناب آقای دکتر فتحی آشتیانی و سرکار خانم دکتر فرشته موتابی که در تدوین مبانی نظری و تنظیم طرح مداخله، نویسنده را یاری کردند، سپاسگزارم.تعارض منافع: بدینوسیله اعلام میگردد که در رابطه با مقاله ارائه شده بهطورکامل از قواعد اخلاق نشر تبعیت کرده و از هرگونه سرقت ادبی، سوءرفتار، جعل دادهها و ارسال و انتشار دوگانه پرهیز نمودهام و منافعی تجاری در این راستا وجود ندارد و در قبال ارائه اثر خود وجهی دریافت ننمودهام.

کلیدواژه ها:

درمانی ، خودنظمدهی ، عقل ، رویکرد اسلامی