چارچوبی برای نقش آفرینی دیاسپورای علمی در مسائل سیاستی علم و فناوری

دیاسپوراهای علمی از پتانسیل بالایی برای نقش آفرینی در مسائل سیاستی علم و فناوری در کشورهای مبدا و میزبان برخوردارند. این جوامع فراملی از دانشمندان و متخصصان، از طریق انتقال دانش، همکاری های بین المللی و دیپلماسی علم، در توسعه علم و فناوری کشورها تاثیرگذارند. با توجه به حضور گسترده محققان ایرانی مهاجر در زیست بوم علم و فناوری کشورهای توسعه یافته، دیاسپورای علمی ایران از پتانسیل بالایی برای نقش آفرینی موثر در مسائل سیاستی علم و فناوری برخوردار است. بر همین اساس، در فصل بیستم برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، سیاست های جدیدی در این باره وضع شده است. این پژوهش با رویکردی کیفی و با روش مطالعه چندموردی، ارائه یک چارچوب عملیاتی و کاربردی برای تبیین نقش دیاسپوراهای علمی در مسائل سیاستی علم و فناوری را دنبال نموده است. در این مقاله تجربه بهره گیری از ظرفیت دیاسپوراهای علمی در سه کشور هند، چین و مکزیک واکاوی شده است. انتخاب این کشورها به عنوان موارد مطالعه، با کسب نظر خبرگان، به دلیل تجربیات برجسته و شناخته شده شان در تعامل با دیاسپورای علمی و نیز دسترسی به اطلاعات این کشورها بوده است. داده های این تحقیق ثانویه بوده و از مقالات علمی و اسناد سیاستی مرتبط استخراج شدند و با روش تحلیل محتوای عرفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافته های این تحقیق در قالب تحلیل های درون موردی و بین موردی گزارش شدند. در ادامه چارچوب نقش آفرینی دیاسپورای علمی در قالب شش بعد شامل انتقال دانش و فناوری، تقویت دیپلماسی علم و تسهیل روابط بین المللی، کاهش تبعات خروج نخبگان (فرار مغزها)، ترویج سیاست گذاری مبتنی بر علم، مشارکت در سیاست ها و برنامه ها، و ظرفیت سازی و توسعه زیرساخت ارائه گردید. چارچوب پیشنهادی به عنوان یک ابزار کاربردی، این امکان را برای پژوهشگران و سیاست گذاران فراهم می کند تا بتوانند میزان بهره گیری از ظرفیت دیاسپورای علمی یک کشور را ارزیابی نمایند. در نهایت مبتنی بر یافته های این تحقیق، توصیه های سیاستی برای استفاده حداکثری از ظرفیت دیاسپورای علمی کشور در راستای اهداف برنامه هفتم پیشرفت ارائه گردید.

کلیدواژه ها:

دیپلماسی علم و فناوری ، دیاسپورای علمی ، سیاست علم و فناوری ، گردش مغزها ، برنامه هفتم پیشرفت