تحلیل قدیمی ترین نقشه فنی حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون (طراح ذوالفقار مهندس)

نقشه­ های شهری یکی از بسترهای شناخت وضعیت محیطی هستند. این اسناد اگر به صورت مهندسی و دقیق طراحی شده باشند، می­توانند تصویر روشنی از یک شهر را به مخاطبان ارائه کنند. همچنین این نقشه­ ها در ادوار تاریخی، توسعه ­های شهری را نشان می­دهند. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته است، به صورت موردی یکی از قدیمی­ترین نقشه­ هایی که ساختار حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون آن را نشان می­دهد، بررسی شده است. اصل این سند در کاخ گلستان نگهداری می­شود و تصویر آن به شماره ۱۵۳۹۹۰ در مرکز اسناد آستان قدس رضوی ثبت شده است. هدف کلی این پژوهش، خوانش و تحلیل این سند است که توسط ذوالفقار مهندس در ۱۲۸۴ق طراحی شده و در پی پاسخ به این پرسش بوده که ساختار حرم مطهر رضوی، عناصر کالبدی و معابر شهری پیرامون حرم در دوره قاجار چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص کرد این سند در زمان سفر ناصرالدین شاه به مشهد طراحی و در آن فضاهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، مرز محلات، بناهای خدمات شهری (تیمچه­ ها، کاروانسراها، مدارس، حمام­ها، آب­انبارها، قراولخانه­ ها و قبرستان) و معابر اصلی ترسیم شده است. از یافته­ های پژوهش می­توان چنین نتیجه ­گیری کرد که این سند کهن­ترین نقشه­ای است که فضای حرم مطهر رضوی در آن ترسیم شده و اطلاعات موردنیاز زائران را به تفصیل ارائه می­کند که شامل راه­های تشرف، ورودی­ صحن­ها، کفشداری­ها و نحوه رفت وآمد در رواق­ها و شبستان­های سرپوشیده تا ضریح مطهر رضوی است، همچنین نظام و ساختار اداری آستان قدس رضوی در بخش­های مختلف خدمت­رسانی، اداری، آموزشی، امنیتی، اقامتی و پذیرایی از زائران تصویر شده است. بنابراین، می توان آن را اولین نقشه گردشگری شهری ایران در امر زیارت دانست.

کلیدواژه ها:

نقشه مشهد ، ذوالفقار مهندس ، حرم مطهر رضوی ، دوره قاجار ، آستان قدس رضوی