مقایسه مفهوم و مقصد عدالت در دیدگاه امام علی با عدالت در نگرش سیاست نامه نویسی (با تاکید بر سیاست نامه خواجه نظام الملک)

یکی از پرسش های اساسی در حوزه اندیشه سیاسی، پرسش از مفهوم، خاستگاه و غایت عدالت است. در مبانی اندیشه سیاسی اسلام نیز عدالت به عنوان اصل زیربنایی و جدایی ناپذیر آموزه های دینی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. علی× به عنوان یکی از الگوهای عدالت پروری و عدالت گستری، در سیره حکومتی خویش با توجه به اوضاع نابسامان زمانه، بیشترین اهتمام را در تحقق عدالت و اجرای صحیح آن با تفسیر الهی و فطری داشته اند؛ از این رو مفهوم و مقصد عدالت از نگاه ایشان می تواند در بستر تحلیل مقایسه ای با عدالت در سنت سیاست نامه نویسی نظام الملک بهتر فهم شود؛ بنابراین پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این پرسش است که عدالت در دیدگاه امام علی× چه وجه تمایزی با عدالت در نوع نگرش سیاست نامه نویسان دارد؟ از این رو با گردآوری داده های کیفی به شیوه اسنادی و همچنین روش توصیفی- تحلیلی موردی و با بهره گیری از الگوی هرمنوتیک پنهان نگاری متن گرا لئو اشتراوس، عدالت در دیدگاه امام علی× به مفهوم قسط در قرآن نزدیک تر بوده و از نوع عدالت اجتماعی است؛ در حالی که عدالت در سیاست نامه ها، به ویژه سیرالملوک خواجه نظام الملک با هدف پاسداشت نظام قدرت در امر حکمرانی معنا می شود؛ همچنین عدالت نزد امام علی× اصالت و ارزش ذاتی دارد و به سیاست عمومی تعبیر می شود که می توان از آن عدالت اجتماعی را نیز استنباط کرد؛ اما در آرای نظام الملک عدالت فاقد اصالت است و تنها ابزاری در جهت حفظ قدرت سیاسی و نگهداشت حکومت است.

کلیدواژه ها:

امام علی ، عدالت ، نهج البلاغه ، سیاست نامه نویسی ، سیرالملوک ، خواجه نظام الملک ، عدالت اجتماعی