گویش سیستانی متقدم: واج شناسی تاریخی و واژه نامه

بررسی گویش های ایرانی نو یکی از مسائل مهم حوزه زبان شناسی تاریخی است و علاوه بر اهمیت بررسی هر گویش به صورت جداگانه، در بررسی زبان فارسی نو و تحولات تاریخی آن بسیار کاربردی است. یکی از گویش های ایرانی نو گویش سیستانی است که امروزه در بخش شمالی استان سیستان و بلوچستان ایران و بخش های غربی افغانستان تکلم می شود. گویش سیستانی جزو گویش های ایرانی نو جنوب غربی دسته بندی می شود و از نظر تحولات واجی و واژگانی قرابت زیادی با فارسی دری و فارسی میانه دارد. مانند دیگر گویش های ایرانی، برای این گویش نیز باید دوره هایی تاریخی در نظر گرفت که هر یک مختصات خود را دارند. در این طرح پژوهشی، به طور مفروض، گویش سیستانی را به دو بخش کلی گویش سیستانی متقدم و گویش سیستانی متاخر تقسیم می کنیم. این دسته بندی با توجه به فقر منابع تاریخی، مسامحتا انجام شده است. گویش سیستانی متقدم به گویش محلی حوزه سیستان تاریخی (شامل سیستان امروزی در ایران و بخش های غربی افغانستان) و در بازه زمانی احتمالا همزمان با شکل گیری فارسی دری تا پیش از دوران تیموری (با عنایت به تحولات گسترده فارسی دری در این دوره) اشاره دارد و گویش سیستانی متاخر هم خاصتا به گویش محلی مردم سیستان ایران در دوره معاصر اشاره دارد. گویش سیستانی متاخر در حال حاضر دارای گویشور است و بسیاری از لغات و اصطلاحات، ضرب المثل ها و ادبیات عامیانه آن در فرهنگ های گویشی و دیگر کتاب ها ضبط شده و دارای پیکره نسبتا مفصلی است. در مقابل، از گویش سیستانی متقدم آثار بسیار معدود و محدودی باقی مانده. این آثار به ترتیب تاریخی عبارتند از: واژه هایی از آثارالباقیه عن القرون الخالیه (متعلق به قرن چهارم)، لغاتی از یعنی الصیدنه فی الطب (احتمالا متعلق به قرن پنجم)، قرآن قدس، ترجمه سوره مائده (احتمالا متعلق به قرن ششم)، تاریخ سیستان (متعلق به قرون پنجم و هشتم)، المصادر ابوبکر بستی (احتمالا قرن ششم)، مهذب الاسماء فی مرتب الحروف و الاشیاء (احتمالا از قرن هشتم)، احیاءالملوک (از قرن یازدهم). به جز قرآن قدس، این آثار در واقع به زبان فارسی هستند، اما با توجه به زادگاه مولفان و محیط تالیف، دارای تعدادی مفردات و ترکیباتی هستند که فارسی نیست و تحقیقا گویشی و احتمالا متعلق به گویش سیستانی متقدم است. هدف این طرح جمع آوری و دسته بندی مفردات و ترکیبات سیستانی متقدم، مقایسه با معادل احتمالیشان در سیستانی متاخر، ریشه شناسی و تحلیل واجی آن ها است تا بتوان فهرست واژگان دست یاب و قواعد تحولات واجی گویش سیستانی متقدم را تهیه کرد و حتی الامکان این گویش را توصیف کرد.

کلیدواژه ها:

روش تطبیقی ، ریشه شناسی ، گویش سیستانی متاخر ، گویش سیستانی متقدم ، گویش شناسی ، واج شناسی تاریخی